విదర్భాన్యాతుమిచ్ఛామి దమయన్త్యాః స్వయంవరమ్। ఏకాహ్నా హయతత్త్వజ్ఞ మన్యసే యది బాహుక
'దమయంతి స్వయంవరం కోసం విదర్భకు వెళ్లాలని నేను కోరుతున్నాను; నీవు గుర్రాల తత్వాన్ని బాగా తెలిసినవాడివి, ఒకే రోజులో అక్కడికి చేరగలమని నీవు భావిస్తే చెప్పు, బాహుకా.'
ఏవముక్తస్య కౌన్తేయ తేన రాజ్ఞా నలస్య హ। వ్యదీర్యత మనో దుఃఖాత్ప్రదధ్యౌ చ మహామనాః
రాజు ఇలా అడిగినప్పుడు, నలుని మనసు దుఃఖంతో చీలిపోయింది, అతను లోతుగా ఆలోచించాడు.
దమయన్తీ భవేదేవం కింను దుఃఖేన మోహితా। అస్మదర్థే భవేద్బాఽయముపాయశ్చిన్తితో మహాన్
'దమయంతి నిజంగా ఇలా చేస్తుందా, లేక దుఃఖంలో మాయలో పడిపోయిందా? లేక ఇది నా కోసం ఆమె వేసిన గొప్ప యోచనేమో?'
నృశంసం బత వైదర్భీ కర్తుకామా తపస్వినీ। యయా క్షుద్రేణ నికృతాకృపణా పాపబుద్ధినా। స్త్రీస్వభావశ్చలో లోకే మమ దోషశ్చ దారుణః
'హాయ్, ధర్మవంతురాలైన వైదర్భి దమయంతి ఇంత క్రూరంగా చేయదలచిందా? ఆమెను ఒక నీచుడు, దుర్మార్గుడు మోసగించాడేమో. ఈ లోకంలో స్త్రీల స్వభావం చంచలంగా ఉంటుంది, నా తప్పు కూడా చాలా ఘోరంగా ఉంది.'
మమ శోకేన సంవిగ్నా నైరాశ్యాత్తనుమధ్యమా। నైవం సా కర్హిచిత్కుర్యాత్సాపత్యా చ విశేషతః
నా బాధతో కలవరపడిన, ఆశలు కోల్పోయిన, సన్నని నడుము కలిగిన ఆ భార్య, ముఖ్యంగా పిల్ల ఉన్నప్పుడు, ఎప్పుడూ అలాంటి పనులు చేయదు.
యదత్ర సత్యం వాఽసత్యం గత్వా వేత్స్యామి నిశ్చయమ్। ఋతుపర్ణస్య వై కామమాత్మార్థం చ కరోమ్యహమ్
ఇది నిజమా అబద్ధమా అన్నది నేను వెళ్లి ఖచ్చితంగా తెలుసుకుంటాను. నా అవసరానికి, ఋతుపర్ణుని కోరికను నేను నెరవేర్చుతాను.
ఇతి నిశ్చిత్య మనసా బాహుకో దీనమానసః। కృతాలురువాచేదమృతుపర్ణం జనాధిపమ్
ఇలా మనసులో నిర్ణయించుకుని, దుఃఖంతో ఉన్న బాహుకుడు, వినయంగా రాజు ఋతుపర్ణుని ఇలా అడిగాడు.
ప్రతిజానామి తే వాక్యం గమిష్యామి నరాధిప। ఏకాహ్నా పురుషవ్యాఘ్ర విదర్భనగరీం నృప। `తత్రాదిత్యోదయే కాలే శ్వో విదర్భాన్గమిష్యసి
రాజా! నేను నీ మాట నమ్ముతాను. ఓ పురుషవీరా! ఒకే రోజులో నిన్ను విదర్భ నగరానికి తీసుకెళ్తాను. రేపు ఉదయం సూర్యోదయానికి నీవు విదర్భను చేరుకుంటావు.
ఏవముక్తోఽబ్రవీద్రాజా బాహుకం ప్రహసన్నివ। కిం తే కామం కరోమ్యద్య తుష్టోఽస్మి తవ బాహుక
ఇలా విన్న రాజు చిరునవ్వుతో బాహుకుని అడిగాడు: 'బాహుకా! నీవు కోరింది ఏమిటి? నేడు నీపై నేను సంతోషంగా ఉన్నాను.'
యావద్యానమిదం సజ్జమృతుపర్ణ కరోమ్యహమ్
ఋతుపర్ణా! ఈ రథాన్ని όσο త్వరగా సిద్ధం చేయడానికి నాకు అనుమతి ఇవ్వు.
తతః పరీక్షామశ్వానాం చక్రే రాజన్స బాహుకః। అశ్వశాలాముపాగమ్య భాగస్వరినృపాజ్ఞయా
ఆ తర్వాత బాహుకుడు రాజు ఆజ్ఞతో గుర్రాలశాలకి వెళ్లి, గుర్రాలను పరిశీలించటం ప్రారంభించాడు.
స త్వర్యమాణో బహుశ ఋతుపర్ణన బాహుకః। అశ్వాఞ్జిజ్ఞాసమానో వై విచార్య చ పునఃపునః। అధ్యగచ్ఛత్కృశానశ్వాన్సమర్థానధ్వని క్షమాన్
ఋతుపర్ణుడు పదే పదే తొందర పెట్టగా, బాహుకుడు మళ్లీ మళ్లీ గుర్రాలను జాగ్రత్తగా పరిశీలించి, సన్నగా ఉన్నా ప్రయాణానికి తగిన శక్తి ఉన్నవాటిని కనుగొన్నాడు.
తేజోబలసమాయుక్తాన్కులశీలసమన్వితాన్। వర్జితాఁల్లక్షణైర్హీనైః పృథుప్రోథాన్మహాహనూన్
ఆ గుర్రాలు తేజస్సు, బలం కలిగి, మంచి వంశం, మంచి స్వభావం ఉన్నవి, లోపాలు లేని, విస్తారమైన ఛాతీ, గొప్ప దవడలు కలిగినవిగా ఉన్నాయి.
శుద్ధాన్దశభిరావర్తైః సిన్ధుజాన్వాతరంహసః। `దృశ్యమానాన్కృశానఙ్గైర్జవేనాప్రతిమాన్పథి
వాటి శరీరంపై పది వలయాలు స్పష్టంగా కనిపించేలా, శుద్ధమైనవి, సింధు దేశపు గుర్రాలు, గాలికి సమానమైన వేగంతో, సన్నని శరీరాలు కలిగి, మార్గంలో ఎవ్వరూ పోటీపడలేని వేగం ఉన్నవి.
తాన్దృష్ట్వా దుర్బలాన్నాజా ప్రాహ కోపసమన్వితః। కిమిదం ప్రార్థితం కర్తుం ప్రలబ్ధవ్యా న తే వచమ్
ఆ సన్నగా ఉన్న గుర్రాలను చూసి, రథసారథి కోపంతో ఇలా అన్నాడు: 'ఇది ఏమిటి? నీవు చేయదలచిన పని వీటితో సాధ్యం కాదు. నీ మాటలు నెరవేరవు.'
కథమల్పబలప్రాణా వక్ష్యన్తీమే హయా రథమ్। మహానధ్వా స చైకాహ్నా గన్తవ్యః కథమీదృశైః
బలం, శ్వాస తక్కువగా ఉన్న ఈ గుర్రాలు రథాన్ని ఎలా లాగగలవు? మార్గం చాలా పొడవుగా ఉంది, ఇలాంటి వాటితో ఒకే రోజులో ఎలా చేరగలం?
[ఏకో లలాటే ద్వే మూర్ధ్ని ద్వౌద్వౌ పార్శ్వోపపార్శ్వయోః। ద్వౌద్వౌ వక్షసి విజ్ఞైర్యౌ ప్రయాణే చైక ఏవ తు ।।]
[ఒకటి నుదిటిపై, రెండు తలపై, రెండు రెండు ప్రక్కలపై, రెండు రెండు ఛాతీపై — ఇవే నిపుణులు గుర్తించే లక్షణాలు; ప్రయాణానికి ఒక్కటి మాత్రమే సరిపోతుంది.]
ఏతే హయా గమిష్యన్తి విదర్భాన్నాత్ర సంశయః। యానన్యాన్మన్యసే రాజన్బ్రూహి తాన్యోజయామితే
ఈ గుర్రాలు విదర్భను చేరతాయనే నాకెలాంటి సందేహం లేదు. రాజా! నీకు ఇతర గుర్రాలు బాగా అనిపిస్తే చెప్పు, వాటిని నేను జోడిస్తాను.
త్వమేవ హయతత్త్వజ్ఞః కుశలో హ్యసి బాహుక। యాన్మన్యసే సమర్థాస్త్వం క్షిప్రం తానేవ యోజయ
బాహుకా! గుర్రాల స్వభావాన్ని నీవే బాగా తెలుసు, నీవు నైపుణ్యం కలవాడవు. నీవు శక్తివంతమని భావించినవాటిని వెంటనే జోడించు.
తతః సదశ్వాంశ్చతురః కులశీలసమన్వితాన్। యోజయామాస కుశలో జవయుక్తాన్రథే నలః
అప్పుడా నిపుణుడు నలుడు, మంచి వంశం, మంచి స్వభావం కలిగిన, వేగవంతమైన నాలుగు గుర్రాలను రథానికి జోడించాడు.
తతో యుక్తం రథం రాజా సమారోహత్త్వరాన్వితః। అథ పర్యపతన్భూమౌ జానుభిస్తే హయోత్తమాః
తర్వాత రాజు ఆశతో ఆ రథాన్ని ఎక్కాడు. అప్పుడు ఆ ఉత్తమమైన గుర్రాలు భూమిపై మోకాలితో తడిమాయి.
తతో నరవరః శ్రీమాన్నలో రాజా విశాంపతే। సాన్త్వయామాస తానశ్వాంస్తేజోబలసమన్వితాన్
అప్పుడు మహాత్ముడైన నలుడు, రాజులలో శ్రేష్ఠుడు, తేజస్సు, బలం కలిగిన ఆ గుర్రాలను సాంత్వనపరిచాడు.
రశ్మిభిశ్చ సముద్యమ్య నలో యాతుమియేష సః। సూతమారోప్య వార్ష్ణేయం జవమాస్థాయ వై పరమ్
నలుడు పగ్గాలు గట్టిగా పట్టుకుని, బయలుదేరేందుకు సిద్ధమయ్యాడు. వృష్ణికుల వీరుణ్ణి రథసారథిగా కూర్చోబెట్టి, అత్యంత వేగంగా రథాన్ని నడిపాడు.
తే చోద్యమానా విధివద్బాహుకేన హయోత్తమాః। సముత్పేతురివాకాశం రథినం మోహయన్తి చ
ఆ మంచి గుర్రాలు, అతని చేతుల ప్రేరణతో, ఆకాశంలోకి ఎగిరినట్టు దూసుకెళ్లాయి. ఆ వేగానికి రథసారథి ఆశ్చర్యపోయాడు.
తథా తు దృష్ట్వా తానశ్వాన్వహతో వాతరంహసః। అయోధ్యాధిపతిః శ్రీమాన్విస్మయం పరమం యయౌ
అలా ఆ గుర్రాలు గాలివేగంతో పరుగెత్తుతుంటే, అయోధ్యాధిపతి మహారాజు పరమ ఆశ్చర్యానికి లోనయ్యాడు.
రథఘోషం తు తం శ్రుత్వా హయసంగ్రహణం చ తత్। వార్ష్ణేయశ్చిన్తయామాస బాహుకస్య హయజ్ఞతామ్
ఆ రథధ్వని, గుర్రాల సమాహారం విని, వృష్ణికుల వీరుడు బాహుకుని గుర్రాలపై నైపుణ్యాన్ని ఆలోచించసాగాడు.
కింను స్యాన్మాతలిరయం దేవరాజస్య సారథిః। తథా తల్లక్షణం వీరే బాహుకే దృశ్యతే మహత్
ఇతడు దేవేంద్రుని సారథి మాతలి అయి ఉండవచ్చా? బాహుకునిలో అలాంటి గొప్ప లక్షణాలు కనిపిస్తున్నాయి.
శాలిహోత్రోఽథ కింతు స్యాద్ధయానాం కులతత్త్వవిత్। మానుపం సమనుప్రాప్తో వపుః పరమశోభనమ్
లేదా గుర్రాల వంశాన్ని బాగా తెలిసిన శాలిహోత్రుడు మానవ రూపంలో వచ్చాడేమో? అతని రూపం ఎంతో అందంగా ఉంది.
ఉతాహోస్విద్భవేద్రాజా నలః పరపురంజయః। సోయం నృపతిరాయాత ఇత్యేవం సమచిన్తయత్
లేకపోతే శత్రు నగరాలను జయించిన రాజు నలుడే అయి ఉండవచ్చా? ఈ రాజు వచ్చాడని అతడు అనుకున్నాడు.
అథవాఽయంనలాత్ప్రాప్తో విద్యాం తామేవ బాహుకః। తుల్యం హి లక్షయే జ్ఞానం బాహుకస్య నలస్య చ
లేదా బాహుకుడు నలుడి దగ్గర నుండి ఆ విద్యను పొందాడేమో? ఎందుకంటే బాహుకునికీ నలుడికీ సమానమైన నైపుణ్యం నాకు కనిపిస్తోంది.