దహ్యమానః స శోకేన దివారాత్రమతన్ద్రితః। నిశాకాలే స్మరంస్తస్యాః శ్లోకమేకం స్మ గాయతి
ఆయన దుఃఖంలో కాలుతున్నాడు. పగలు రాత్రి విశ్రాంతి లేకుండా, రాత్రివేళ ఆమెను గుర్తు చేసుకుంటూ ఒకే ఒక శ్లోకాన్ని పాడుతుంటాడు.
స విభ్రమన్మహీం సర్వాం క్వచిదాసాద్య కించన। వసత్యనర్హస్తద్దుఃఖం భూయ ఏవానుసంస్మరన్
అతడు భూమంతా తిరుగుతూ, ఎక్కడైనా ఓ చోట నివసించినా, తనకు తగినదికాని ఆ దుఃఖాన్ని మళ్లీ మళ్లీ గుర్తు చేసుకుంటూ ఉంటాడు.
సా తు తం పురుషం నారీ కృచ్ఛేఽప్యనుగతా వనే। త్యక్తా తేనాల్పభాగ్యేన దుష్కరం యది జీవతి
ఆ స్త్రీ, కష్టాల్లోనూ అడవిలోనూ అతడిని అనుసరించినా, అదృష్టం లేని ఆ మూర్ఖుడు ఆమెను వదిలేశాడు. ఆమె ఇంకా బ్రతికుంటే అది చాలా కష్టం.
ఏకా బాలాఽనభిజ్ఞా చ మార్గమాణాఽతథోచితా। క్షుత్పిపాసాపరీతాఙ్గీ దుష్కరం యది జీవతి
ఒంటరిగా, చిన్నదిగా, అనుభవం లేకుండా, దారితెలియక, ఇలాంటి కష్టాలకు అలవాటు లేకుండా, ఆకలి దప్పులతో శరీరం బాధపడుతూ — ఆమె బ్రతికుంటే అది నిజంగా కష్టమే.
శ్వాపదాచరితే నిత్యం వనే మహతి దారుణే। త్యక్తా తేనాల్పభాగ్యేన మన్దప్రజ్ఞేన మారిష
అదృష్టం లేని ఆ మూర్ఖుడు ఆమెను వదిలేసాడు. ఆమె ఎప్పుడూ క్రూర జంతువులు సంచరించే ఆ పెద్ద భయంకరమైన అడవిలో నివసిస్తోంది, మహాశయా.
ఇత్యేవం నైషధో రాజా దమయన్తీమనుస్మరన్। అజ్ఞాతవాసం న్యవసద్రాజ్ఞస్తస్య నవేశనే
ఇలా నైషధుడు నలుడు దమయంతిని గుర్తు చేసుకుంటూ, ఆ రాజు కొత్త ఇంట్లో తనను తాను దాచుకొని ఉండిపోయాడు.
హృతరాజ్యే నలే భీమః సభార్యేఽదర్శనం గతే। `చిన్తయామాస బహుశః సహామాత్యైర్నరాధిపః
నలుడు తన రాజ్యాన్ని కోల్పోయి భార్యతో కలిసి కనబడకుండా పోయినప్పుడు, భీముడు తన మంత్రులతో కలిసి ఎన్నోసార్లు ఆలోచించాడు.
సమాహూయ ద్విజాన్సర్వానిదం వచనమబ్రవీత్। అగ్రహారం చ దాస్యామిగ్రామం నగరసంమితమ్
అన్ని బ్రాహ్మణులను పిలిపించి ఇలా అన్నాడు: 'మీకు ఒక పట్టణానికి సమానమైన గ్రామాన్ని అగ్రహారంగా ఇస్తాను.'
దమయన్తీం నలం చైవ పర్యన్వేషతి యో ద్విజః। గవాం శతసహస్రాణి దాతా తస్మై ద్విజాతయే
దమయంతి, నలుని వెతికే బ్రాహ్మణుడికి, నేను లక్ష గోవులను ఇస్తాను.
ఇత్యుక్త్వా బ్రాహ్మణాన్సర్వాన్సమాహూయ ద్విజోత్తమాన్। ప్రస్థాపయామాస తదా తయోర్దర్శనకాఙ్క్షయా
ఇలా చెప్పి, భీముడు అందరి ముఖ్య బ్రాహ్మణులను పిలిపించి, ఆ ఇద్దరిని చూడాలని ఆశతో వారిని పంపించాడు.
సందిదేశ చ తాన్భీమో వసు దత్తా చ పుష్కలమ్। మృగయధ్వం నలం చైవ దమయన్తీం చ మే సుతామ్
భీముడు వారికి బహుమతులు ఇచ్చి, "నలుని, నా కుమార్తె దమయంతిని వెతకండి" అని ఆదేశించాడు.
అస్మిన్కర్మణి నిష్పన్నే విజ్ఞాతే నిషధాధిపే। గవాం సహస్రం దాస్యామి యో వస్తావానయిష్యతి
ఈ పని పూర్తయితే, నిషధ రాజును ఎవరు తీసుకొస్తారో, వారికి నేను వెయ్యి గోవులను ఇస్తాను.
అగ్రహారాంశ్చ దాస్యామి గ్రామం నగరసంమితమ్। హిరణ్యంచ సువర్ణం చ దాసీదాసం తథైవ
అదే కాకుండా, గ్రామాలు, పట్టణం, బంగారం, వజ్రాలు, దాసులు, దాసీలను కూడా ఇస్తాను.
న చేచ్ఛక్యావిహానేతుం దమయన్తీ నలోఽపి వా। జ్ఞాతమాత్రేఽపి దాస్యామి గవాం దశశతం ధనమ్
దమయంతి లేదా నలుడు ఇక్కడికి రాలేకపోయినా, వారి స్థానం తెలిసినా, నేను పది వేలు గోవులు, ధనం ఇస్తాను.
ఇత్యుక్తాస్తే యయుర్హృష్టా బ్రాహ్మణాః సర్వతో దిశమ్। పురరాష్ట్రాణి చిన్వన్తో నైషధం సహ భార్యయా। నైవ క్వాపి ప్రపశ్యన్తి నలం వా భీమపుత్రికామ్
ఇలా చెప్పగానే, బ్రాహ్మణులు ఆనందంతో అన్ని దిశల్లోకి వెళ్లి, పట్టణాలు, రాజ్యాలు వెతికారు. అయినా, ఎక్కడా నలుని లేదా భీముని కుమార్తెను కనుగొనలేకపోయారు.
తతశ్చేదిపురీం రమ్యాం సుదేవో నామ వై ద్విజః। విచిన్వానోఽథ వైదర్భీమపశ్యద్రాజవేశ్మని
ఆ తరువాత, చేడిపురి అనే అందమైన నగరంలో, సుదేవుడు అనే బ్రాహ్మణుడు వెతుకుతూ రాజభవనంలో వైదర్భి కుమార్తెను చూశాడు.
తయైవ రాజమాతా చ బ్రాహ్మణాన్పర్యవేషయత్। భోజనార్థే సుదేవోఽపి తత్రైవ ప్రవివేశ హ
అక్కడ, రాజమాత సునందతో కలిసి బ్రాహ్మణులను భోజనానికి పిలిపించింది. సుదేవుడూ అక్కడే ప్రవేశించాడు.
కృశాం వివర్ణాం మలినాం భర్తృశోకపరాయణామ్। పుణ్యాహవాచనే రాజ్ఞః సునన్దాసహితాం స్థితామ్
అతడు, క్షీణించి, వర్ణం పోయి, మలినంగా, భర్త కోసం దుఃఖంలో మునిగిపోయిన దమయంతిని, సునందతో పాటు, రాజభవనంలో పుణ్యదినాన నిలబడి ఉన్నదాన్ని చూశాడు.
మన్దం ప్రఖ్యాయమానేన రూపేణాప్రతిమేన తామ్। నిబద్ధాం ధూమజాలేన ప్రభామివ విభావసోః
ఆమె అందం మసకబారినా, మరెవరూ పోలేని అందంతో, పొగలో కప్పబడిన అగ్ని జ్యోతి లాగా కనిపించింది.
తాం సమీక్ష్య విశాలాక్షీమధికం మలినాం కృశామ్। తర్కయామాస భైమీతి కారణైరుపపాదయన్
ఆమెను చూసి, విశాలమైన కళ్లతో, మరింత క్షీణించి, మలినంగా ఉన్నదాన్ని గమనించి, ఈమె భీముని కుమార్తె అని గుర్తించాడు.
యథేయం మే పురా దృష్టా తథారూపేయమఙ్గనా। కృతార్థోస్మ్యద్య దృష్ట్వేమాం లోకకాన్తామివ శ్రియం
నేను ముందే చూసినదానిలానే ఈమె ఇప్పుడు ఉంది. లోకానికి ప్రియమైన లక్ష్మిలా కనిపించే ఈమెను చూసి నా ప్రయత్నం ఫలించింది.
పూర్ణచన్ద్రాననాం శ్యామాం చారువృత్తపయోధరామ్। కుర్వన్తీం ప్రభయా దేవీం సర్వావితిమిరా దిశః
పూర్ణచంద్రుని ముఖం లాంటి, నల్లని వర్ణంతో, అందమైన వక్షోజాలతో, తన కాంతితో చుట్టూ ఉన్న చీకట్లను పోగొట్టే దేవతలా ఆమె ఉండేది.
చారుపద్మవిశాలాక్షీం మన్మథస్య రతీమివ। ఇష్టాం సమస్తలోకస్య పూర్ణచన్ద్రప్రభామివ
పద్మపువ్వుల్లాంటి విశాలమైన కళ్లతో, మన్మథుని ప్రియురాలు రతిలా, అందరికీ ఇష్టమైనది, పూర్ణచంద్రుని కాంతిలా ప్రకాశించేది.
విదర్భసరసస్తస్మాద్దైవదోషాదివోద్ధృతామ్। మలపఙ్కానులిప్తాఙ్గీం ప్రమ్లానాం నలినీమివ
ఇప్పుడు, విధి కారణంగా విదర్భ సరస్సు నుంచి వేరు చేయబడి, మలినంగా, వాడిపోయిన కమలంలా ఉంది.
పౌర్ణమాసీమివ నిశాం రాహుగ్రస్తనిశాకరామ్। పతిశోకాకులాం దీనాం కృశస్త్రోతాం నదీమివ
పౌర్ణమి రాత్రి రాహువు చంద్రుని పట్టుకున్నట్టు, భర్త కోసం దుఃఖంతో బాధపడుతూ, నీరు తగ్గిన నదిలా ఉంది.
విధ్వస్తపర్ణకమలాం విత్రాసితవిహంగమామ్। హస్తిహస్తపరిక్లిష్టాం వ్యాకులామివ పద్మినీమ్
ఆమె ఆకులు, కమలాలు నశించి, పక్షులు భయపడి పారిపోయినట్టు, ఏనుగు తుంగతో నలిపిన, కలవరపడిన పద్మవనం లాగా ఉంది.
సుకుమారీం సుజాతాఙ్గీం రత్నగర్భగృహోచితామ్। దహ్యమానామివార్కేణ మృణాలీమివ చోద్ధృతామ్
అతిగా మృదువైన, మంచి వంశంలో పుట్టిన, రత్నాలతో నిండిన ఇంట్లో పెరిగిన ఆమె, ఎండ వేడికి కాలిపోతున్నట్టు, చెరువు నుంచి తీయబడిన తామర కాడలా కనిపించింది.
రూపౌదార్యగుణోపేతాం మణ్డనార్హామమణ్డితామ్। చన్ద్రలేఖామివ నవాంవ్యోమ్ని నీలాభ్రసంవృతామ్
అందం, ఉదారత, మంచి లక్షణాలతో అలంకరించబడిన ఆమె, అలంకరణకు యోగ్యురాలైనా అలంకారాలు లేకుండా, ఆకాశంలో నల్ల మేఘంతో కమ్మబడిన కొత్త చంద్రకళలా కనిపించింది.
కామభోగైః ప్రియైర్హీనాం హీనాం బన్ధుజనేన చ। దేహం ధారయతీం దీనం భర్తృదర్శనకాఙ్క్షయా
ఆమె సుఖాలు, ప్రియమైనవారు, బంధువులు అన్నీ దూరమైనవారు; భర్తను చూడాలని తపిస్తూ, తన బలహీనమైన శరీరాన్ని దుఃఖంలోనే కొనసాగించింది.
భర్తా నామ పరం నార్యా భూషణం భూషణైర్వినా। ఏషా హి రహితా తేన శోభమానా న శోభతే
ఒక స్త్రీకి భర్తే గొప్ప అలంకారం; ఇతర అలంకారాలు లేకపోయినా. అతడిని కోల్పోయిన ఆమె, ప్రకాశవంతంగా ఉన్నా, నిజంగా మెరయదు.