అయోధ్యాం నగరీం రమ్యామద్య వై నిషధేశ్వర। స తేఽక్షహృదయం దాతా రాజాఽశ్వహృదయేన వై
నిషధాధిపతి! నీవు ఈ రోజు అందమైన అయోధ్య నగరానికి వెళ్లు. అక్కడ రాజు, నీవు గుర్రాల రహస్యాన్ని చెప్పిన ప్రతిఫలంగా, పాశకల రహస్యాన్ని నీకు ఇస్తాడు.
ఇక్ష్వాకుకులజః శ్రీమాన్మిత్రం చైవ భవిష్యతి। భవిష్యసి యదాఽక్షజ్ఞః శ్రేయసా యోక్ష్యసే తదా
అతడు ఇక్ష్వాకువంశానికి చెందిన మహిమాన్వితుడు. నీకు మంచి మిత్రుడవుతాడు. నీవు పాశకల విద్యలో నిపుణుడైతే, గొప్ప భాగ్యం పొందుతావు.
సంయోక్ష్యసే స్వదారైస్త్వం మా స్మ శోకే మనః కృథాః। రాజ్యేన తనయాభ్యాం చ సత్యమేతద్బ్రవీమి తే
నీవు నీ భార్యతో మళ్లీ కలుసుకుంటావు. మనసులో దుఃఖాన్ని పెట్టుకోకు. నీ రాజ్యం, నీ కుమారులను తిరిగి పొందుతావు — ఇది నిజం, నేను చెప్పింది.
స్వం రూపం చ యదా ద్రష్టుమిచ్ఛేథాస్త్వం నరాధిప। సంస్మర్తవ్యస్తదా తేఽహంవాసశ్చదం వివాసయేః
రాజా! నీవు మళ్లీ నీ అసలు రూపాన్ని చూడాలనుకున్నప్పుడు, నన్ను స్మరించు. ఆ సమయంలో ఈ వస్త్రాన్ని తీయిపారెయ్.
అనేన వాససాచ్ఛన్నః స్వం రూపం ప్రతిపత్స్యసే। ఇత్యుక్త్వా ప్రదదౌ తస్మై దివ్యం వాసోయుగం తదా
ఈ వస్త్రాన్ని ధరించినప్పుడు, నీ అసలు రూపాన్ని తిరిగి పొందుతావు. ఇలా చెప్పి, అతడు నళునికి దివ్యమైన రెండు వస్త్రాలు ఇచ్చాడు.
ఏవం నలం చ సందిశ్య వాసో దత్తావ చ కౌరవ। నాగరాజస్తతో రాజంస్తత్రైవాన్తరధీయత
ఇలా నళునికి ఉపదేశం చేసి, ఆ వస్త్రాన్ని ఇచ్చిన నాగరాజు అక్కడే కనిపించకుండా పోయాడు, కౌరవా!
తస్మిన్నన్తర్హితే నాగే ప్రయయౌ నైషధో నలః। ఋతుపర్ణస్య నగరం ప్రావిశద్దశమేఽహని
ఆ నాగుడు కనిపించకుండా పోయిన తరువాత, నిషధుల నళుడు బయలుదేరి, పదవ రోజు ఋతుపర్ణుని నగరంలోకి ప్రవేశించాడు.
స రాజానముపాతిష్ఠద్బాహుకోఽహమితి బ్రువన్। అశ్వానాం వాహనే యుక్తః పృథివ్యాం నాస్తి మత్సమః
అతడు రాజు దగ్గరకు వెళ్లి, "నేను బాహుకుడను. గుర్రాలను నడిపే విషయంలో భూమిపై నాకంటె గొప్పవాడు లేడు" అని అన్నాడు.
అర్థకృచ్ఛ్రేషు చైవాహం ప్రష్టవ్యో నైపుణేషు చ। అన్నసంస్కారమపి చ జానామ్యన్యైర్విశేషతః
"ఏ కష్టసమయంలోనైనా, నైపుణ్య విషయాల్లోనైనా నన్ను అడగవచ్చు. అన్నం తయారు చేయడంలోనూ, నేను ఇతరులకంటే మెరుగ్గా తెలుసు."
యాని శిల్పాని లోకేఽస్మిన్యచ్చైవాన్యత్సుదుష్కరమ్। సర్వం యతిష్యే తత్కర్తుమృతుపర్ణ భరస్వ మామ్
"ఈ లోకంలో ఉన్న అన్ని కళలు, ఎంతటి కష్టమైన పనైనా, అన్నీ చేయడానికి నేను ప్రయత్నిస్తాను. ఋతుపర్ణా! నన్ను సేవలో ఉంచుకో."
ఇత్యుక్తః స నలేనాథ ఋతుపర్ణో నరాధిపః। ఉవాచ సుప్రీతమనాస్తం ప్రేక్ష్య చ మహీపతే
నలుడు ఇలా చెప్పగానే, మానవులలో శ్రేష్ఠుడైన ఋతుపర్ణుడు అతన్ని చూసి, హృదయం ఆనందంతో నిండిపోయి ఇలా అన్నాడు.
వసబాహుక భద్రం తే సర్వమేతత్కరిష్యసి। శీఘ్రయానే సదా బుద్ధిర్ధ్రియతే మే విశేషతః
వాసుబాహుకా, నీకు శుభం కలగాలి! నీవు చెప్పినది అన్నీ నీవే చేయగలవు. నాకు ఎప్పుడూ రథాన్ని వేగంగా నడిపించడంలో ప్రత్యేకమైన ఆసక్తి ఉంటుంది.
స త్వమాతిష్ఠ యోగం తం యేన శీధ్రాం హయా మమ। భవేయురశ్వాధ్యక్షోసి వేతనం తే శతంశతమ్
కాబట్టి, నా గుర్రాలు వేగంగా పరుగెత్తేలా నీవు ఆ నైపుణ్యాన్ని ప్రదర్శించు. ఇకపై నీవే గుర్రాల అధికారిగా ఉంటావు. నీకు వంద వందలు జీతంగా ఇస్తాను.
త్వాముపస్థాస్యతశ్చైవ నిత్యం వార్ష్ణేయజీవలౌ। ఏతాభ్యాం రంస్యసే సార్ధం వస వై మయి బాహుక
జీవాలుడు, వార్ష్ణేయుడు ఇద్దరూ ఎప్పుడూ నీకు సేవ చేస్తారు. వీరిద్దరితో కలిసి నీవు సంతోషంగా ఉండవచ్చు. బాహుకా, నాతోనే నివసించు.
ఏవముక్తో నలస్తేన న్యవసత్తత్రపూజితః। ఋతుపర్ణస్య నగరే సహవార్ష్ణేయజీవలః
ఇలా ఋతుపర్ణుడు గౌరవించి మాట్లాడిన తర్వాత, నలుడు జీవాలుడు, వార్ష్ణేయుడితో కలిసి ఋతుపర్ణుని నగరంలో నివసించాడు.
స వై తత్రావసద్రాజా వైదర్భీమనుచిన్తయన్। సాయంసాయం సదా చేమం శ్లోకమేకం జగాద హ
అక్కడ ఆ రాజు ఎప్పుడూ వైదర్భి కుమార్తెను ఆలోచిస్తూ ఉండేవాడు. ప్రతి సాయంత్రం ఒకే ఒక శ్లోకాన్ని పఠించేవాడు.
క్వ ను సా క్షుత్పిపాసార్తా శ్రాన్తా శేతే తపస్వినీ। స్మరన్తీ తస్య మన్దస్య కం వాఽఽసాద్యోపతిష్ఠతి
ఆ తపస్సు కలిగిన స్త్రీ ఇప్పుడు ఎక్కడ ఉంది? ఆకలి దప్పులతో బాధపడుతూ, అలసిపోయి పడుకున్నదా? తన మూర్ఖ భర్తను గుర్తు చేసుకుంటూ, ఎవరి దగ్గరకు వెళ్లి, ఎవరి సేవలో ఉంది?
ఏవం బ్రువన్తం రాజానం నిశాయాం జీవలోఽబ్రవీత్। కామేనాం శోచసే నిత్యం శ్రోతుమిచ్ఛామి బాహుక। ఆయుష్మన్కస్య వా నారీ యామేవమనుశోచసి
రాత్రిపూట రాజు ఇలా మాట్లాడుతుండగా, జీవాలుడు ఇలా అన్నాడు: 'బాహుకా, నీవు ఎవరిని కోరుకుంటూ ఎప్పుడూ ఇలా శోకిస్తావు? నేను వినాలనుకుంటున్నాను — ఆ స్త్రీ ఎవరి భార్య, నీవు ఇలా విచారించేది ఎవరి కోసం?'
తమువాచ నలో రాజా మన్దప్రజ్ఞస్య కస్యచిత్। ఆసీద్బహుమతా నారీ తస్యా దృఢతరశ్చ సః
అప్పుడు నలుడు ఇలా చెప్పాడు: 'ఒక మూర్ఖుడికి ఎంతో ప్రీతిపాత్రమైన ఒక స్త్రీ ఉండేది. ఆ మూర్ఖుడు ఆమెను గాఢంగా ప్రేమించేవాడు.'
స వై కేనచిదర్థేన తయా మన్దో వ్యయుజ్యత। విప్రయుక్తః స మన్దాత్మా భ్రమత్యసుఖపీడితః
ఏదో ఒక కారణంతో ఆ మూర్ఖుడు ఆమె నుంచి విడిపోయాడు. ఆమెను కోల్పోయిన తర్వాత, ఆ మూర్ఖుడు బాధతో అల్లాడుతూ తిరుగుతున్నాడు.
దహ్యమానః స శోకేన దివారాత్రమతన్ద్రితః। నిశాకాలే స్మరంస్తస్యాః శ్లోకమేకం స్మ గాయతి
ఆయన దుఃఖంలో కాలుతున్నాడు. పగలు రాత్రి విశ్రాంతి లేకుండా, రాత్రివేళ ఆమెను గుర్తు చేసుకుంటూ ఒకే ఒక శ్లోకాన్ని పాడుతుంటాడు.
స విభ్రమన్మహీం సర్వాం క్వచిదాసాద్య కించన। వసత్యనర్హస్తద్దుఃఖం భూయ ఏవానుసంస్మరన్
అతడు భూమంతా తిరుగుతూ, ఎక్కడైనా ఓ చోట నివసించినా, తనకు తగినదికాని ఆ దుఃఖాన్ని మళ్లీ మళ్లీ గుర్తు చేసుకుంటూ ఉంటాడు.
సా తు తం పురుషం నారీ కృచ్ఛేఽప్యనుగతా వనే। త్యక్తా తేనాల్పభాగ్యేన దుష్కరం యది జీవతి
ఆ స్త్రీ, కష్టాల్లోనూ అడవిలోనూ అతడిని అనుసరించినా, అదృష్టం లేని ఆ మూర్ఖుడు ఆమెను వదిలేశాడు. ఆమె ఇంకా బ్రతికుంటే అది చాలా కష్టం.
ఏకా బాలాఽనభిజ్ఞా చ మార్గమాణాఽతథోచితా। క్షుత్పిపాసాపరీతాఙ్గీ దుష్కరం యది జీవతి
ఒంటరిగా, చిన్నదిగా, అనుభవం లేకుండా, దారితెలియక, ఇలాంటి కష్టాలకు అలవాటు లేకుండా, ఆకలి దప్పులతో శరీరం బాధపడుతూ — ఆమె బ్రతికుంటే అది నిజంగా కష్టమే.
శ్వాపదాచరితే నిత్యం వనే మహతి దారుణే। త్యక్తా తేనాల్పభాగ్యేన మన్దప్రజ్ఞేన మారిష
అదృష్టం లేని ఆ మూర్ఖుడు ఆమెను వదిలేసాడు. ఆమె ఎప్పుడూ క్రూర జంతువులు సంచరించే ఆ పెద్ద భయంకరమైన అడవిలో నివసిస్తోంది, మహాశయా.
ఇత్యేవం నైషధో రాజా దమయన్తీమనుస్మరన్। అజ్ఞాతవాసం న్యవసద్రాజ్ఞస్తస్య నవేశనే
ఇలా నైషధుడు నలుడు దమయంతిని గుర్తు చేసుకుంటూ, ఆ రాజు కొత్త ఇంట్లో తనను తాను దాచుకొని ఉండిపోయాడు.
హృతరాజ్యే నలే భీమః సభార్యేఽదర్శనం గతే। `చిన్తయామాస బహుశః సహామాత్యైర్నరాధిపః
నలుడు తన రాజ్యాన్ని కోల్పోయి భార్యతో కలిసి కనబడకుండా పోయినప్పుడు, భీముడు తన మంత్రులతో కలిసి ఎన్నోసార్లు ఆలోచించాడు.
సమాహూయ ద్విజాన్సర్వానిదం వచనమబ్రవీత్। అగ్రహారం చ దాస్యామిగ్రామం నగరసంమితమ్
అన్ని బ్రాహ్మణులను పిలిపించి ఇలా అన్నాడు: 'మీకు ఒక పట్టణానికి సమానమైన గ్రామాన్ని అగ్రహారంగా ఇస్తాను.'
దమయన్తీం నలం చైవ పర్యన్వేషతి యో ద్విజః। గవాం శతసహస్రాణి దాతా తస్మై ద్విజాతయే
దమయంతి, నలుని వెతికే బ్రాహ్మణుడికి, నేను లక్ష గోవులను ఇస్తాను.
ఇత్యుక్త్వా బ్రాహ్మణాన్సర్వాన్సమాహూయ ద్విజోత్తమాన్। ప్రస్థాపయామాస తదా తయోర్దర్శనకాఙ్క్షయా
ఇలా చెప్పి, భీముడు అందరి ముఖ్య బ్రాహ్మణులను పిలిపించి, ఆ ఇద్దరిని చూడాలని ఆశతో వారిని పంపించాడు.