క్వ సా పుణ్యజలా రమ్యా నదీ ద్విజనిషేవితా। క్వను తే హ నగా హృద్యాః ఫలపుష్పోపశోభితాః
'ఆ పవిత్రమైన, అందమైన, బ్రాహ్మణులు సేవించే నది ఎక్కడ? ఆ పండ్లు, పువ్వులతో అలంకరించబడిన మధురమైన వృక్షాలు ఎక్కడ?
ఇత్యేవం నరశార్దూల విస్మితా కమలేక్షణా।' ధ్యాత్వా చిరం భీమసుతా దమయన్తీ శుచిస్మితా। భర్తృశోకపరా దీనావివర్ణవదనాఽభవత్
నరశార్దూలా! కమలాక్షి దమయంతి ఇలా ఆశ్చర్యంతో చాలా సేపు ధ్యానం చేసింది. భీముని కుమార్తె, స్వచ్ఛమైన చిరునవ్వుతో, భర్తను తలచి బాధతో, రంగు కోల్పోయి, నిరుత్సాహంగా మారింది.
సా గత్వాఽథాపరాం భూమిం బాష్పసందిగ్ధయా గిరా। విలలాపాశ్రుపూర్ణాక్షీ దృష్ట్వాఽశోకతరుం తతః
తర్వాత, కన్నీళ్లతో గొంతు నిండిపోయి, మరో చోటికి వెళ్లి, కన్నీళ్లతో కళ్లు నిండిపోయి, అక్కడ అశోక వృక్షాన్ని చూసి విలపించింది.
ఉపగమ్య తరుశ్రేష్ఠమశోకం పుష్పితం వనే। పల్లవాపీడితం హృద్యం విహఙ్గైరనునాదితమ్
ఆమె అడవిలో పుష్పాలతో అలంకరించబడిన, కొత్త కాండాలతో నిండిన, పక్షుల కిలకిలారావంతో మధురంగా ఉన్న అశోక వృక్షాన్ని దగ్గరగా చూసింది.
అహో బతాయమగమః శ్రీమానస్మిన్వనాన్తరే। ఆపీడైర్బహుభిర్భాతి శ్రీమాన్పర్వతరాడివ
'అయ్యో! ఈ అడవి మధ్యలో ఉన్న ఈ అశోక వృక్షం ఎంత మహిమాన్వితంగా ఉంది! ఎన్నో కాండాలతో మెరిసిపోతూ, పర్వతాధిపతిలా వెలుగుతోంది.'
విశోకాం కురు మాం క్షిప్రమశోక ప్రియదర్శన। వీతశోకభయాబాధం కచ్చిత్త్వం దృష్టవాన్నృపమ్
'ప్రియమైన అశోక వృక్షమా! నన్ను త్వరగా శోకరహితురాలిని చేయు. నేను బాధ, భయం లేకుండా ఉండాలని కోరుకుంటున్నాను. నీవు నా భర్తను చూశావా?'
నలం నామారిదమనం నమయన్త్యాః ప్రియం పతిమ్। నిమధానామధిపతిం దృష్టవానసి మే ప్రియమ్
'నళుడు, శత్రువులను జయించేవాడు, దమయంతి ప్రియమైన భర్త, నిషధుల అధిపతి, నా ప్రాణప్రియుడిని నీవు చూశావా?'
ఏకవస్త్రార్ధసంవీతం సుకుమారతనుత్వచమ్। వ్యసనేనార్దితం వీరమరణ్యమిదమాగతమ్
'ఒకే vastram ధరించి, అరవస్త్రము కప్పుకున్న, మృదువైన అవయవాలు కలిగి, దురదృష్టంతో బాధపడుతూ, ఈ అడవిలోకి వచ్చిన ఆ వీరుణ్ణి నీవు చూశావా?'
యథా విశోకా గచ్ఛేయమశోకనగ తత్కురు। సత్యనామా భవాశోక మమ శోకవినాశనాత్
'అశోక వృక్షమా! నీ పేరుకి తగినట్లుగా నన్ను కూడా శోకరహితురాలిని చేయు. నా శోకాన్ని తొలగించి, నీ పేరు నిజమవ్వనివ్వు.'
ఏవంసాఽశోకవృత్తం తమార్తా వై పరిగమ్య హ। జగామ దారుణతరం దేశం భైమీ వరాఙ్గనా
ఇలా బాధతో ఆ అశోక వృక్షాన్ని చుట్టూ తిరిగి, భీముని కుమార్తె అయిన మహా సుందరి, ఇంకా దుఃఖభరితమైన ప్రాంతానికి వెళ్లింది.
సా దదర్శ నగాన్నైకాన్నైకాశ్చ సరితస్తథా। నైకాంశ్చ పర్వతాన్రమ్యాన్నైకాంశ్చ మృగపక్షిణః
ఆమె ఎన్నో వృక్షాలు, ఎన్నో నదులు, ఎన్నో అందమైన పర్వతాలు, ఎన్నో జంతువులు, పక్షులను చూసింది.
కన్దరాంశ్చ నితమ్బాంశ్చ నదీశ్చాద్భుతదర్శనాః। దదర్శ తాన్భీమసుతా పతిమన్వేషతీ తదా
ఆమె గుహలు, పర్వతాల ఒడలు, అద్భుతంగా కనిపించే నదులను చూసింది. భీముని కుమార్తె తన భర్తను వెతుకుతూ అలా సాగింది.
గత్వా ప్రకృష్టమధ్వానం దమయన్తీ శుచిస్మితా। దదర్శాథ మహాసార్థం హస్త్యశ్వరథసంకులమ్
చాలా దూరం ప్రయాణించిన తర్వాత, స్వచ్ఛమైన చిరునవ్వుతో ఉన్న దమయంతి, ఏనుగులు, కుదిరాలు, రథాలతో నిండిన గొప్ప వాణిజ్యబృందాన్ని చూసింది.
ఉత్తరన్తం నదీం రమ్యాం ప్రసన్నసలిలాం శుభామ్। సుశీతతోయాం విస్తీర్ణాం హ్రదినీం వేతసైర్వృతామ్
ఆమె ఉత్తర దిశలో ఉన్న అందమైన, నిర్మలమైన, శుభ్రమైన, చల్లని నీళ్ళు కలిగిన, వెదురు పొదలతో చుట్టుముట్టిన, వెడల్పుగా, లోతుగా ఉన్న నదిని చూసింది.
ప్రోద్ధుష్టాం క్రౌఞ్చకురరైశ్చక్రబాకోపకూజితామ్। కూర్మగ్రాహఝవాకీర్ణాం విపులద్వీపశోభితామ్
క్రౌంచపక్షులు, కురరపక్షులు, చక్రవాకలు, బకపక్షులు అరవటంతో ఆ ప్రాంతం మారుమోగిపోతుండగా, ఆ విస్తారమైన జలాశయం తాబేళ్లు, మొసళ్ళు, చేపలు నిండిపోయి, పెద్ద పెద్ద దీవులతో అద్భుతంగా అలంకరించబడింది.
సా దృష్ట్వైవ మహాసార్థం నలపత్నీ యశస్వినీ। ఉపసర్ప్య వరారోహా జనమధ్యం వివేశ హ
ఆ మహాసారథిని చూసిన యశస్విని అయిన నలుని భార్య, అందమైన దామయంతి, నెమ్మదిగా జనసమూహం వైపు వెళ్లి, వారి మధ్యలోకి ప్రవేశించింది.
ఉన్మత్తరూపా శోకార్తా తథా వస్త్రార్ధసంవృతా। కృశా వివర్ణా మలినా పాంసుధ్వస్తశిరోరుహా
ఆమె ఉన్మత్తురాలిలా, దుఃఖంతో బాధపడుతూ, వేషం సరిగా లేక, క్షీణించి, వర్ణం పోయి, మురికిగా, తలపై మట్టితో కూడిన జుట్టుతో కనిపించింది.
తాం దృష్ట్వా తత్రమనుజాః కేచిద్భీతాః ప్రదుద్రువుః। కేచిచ్చిన్తాపరాస్తస్థుః కేచిత్తత్రవిచుక్రుశుః
ఆమెను అక్కడ చూసిన కొందరు భయంతో పరుగెత్తారు; మరికొందరు ఆలోచనలో మునిగిపోయారు; ఇంకొందరు అక్కడే అరవడం మొదలుపెట్టారు.
ప్రహసన్తి స్మ తాం కేచిదభ్యసూయన్తి చాపరే। కుర్వన్త్యస్యాందయాంకేచిత్పప్రచ్ఛుశ్చాపి భారత
కొంతమంది ఆమెను చూసి నవ్వారు, మరికొందరు నిందించారు, ఇంకొందరు దయ చూపారు, మరికొందరు ఆమెను ప్రశ్నించారు, ఓ భారత!
కాఽసి కస్యాసి కల్యాణి కిం వా మృగయసే వనే। త్వాం దృష్ట్వా వ్యథితాః స్మేహ కచ్చిత్త్వమసిం మానుషీ
'నువ్వెవరు? ఎవరి వారు, ఓ సుందరి? అడవిలో నువ్వేమి వెతుకుతున్నావు? నిన్ను చూసి మేము కలవరపడుతున్నాం — నువ్వు నిజంగా మనిషివేనా?' అని అడిగారు.
వద సత్యం వనస్యాస్య పర్వతస్యాథవా దిశః। దేవతా త్వం హి కల్యాణి త్వాం వయం శరణం గతాః
'నిజం చెప్పు — నువ్వు ఈ అడవికి, ఈ కొండకు, లేక ఇంకెక్కడికైనా చెందిందివా? నువ్వు దేవతవా, ఓ మంగళకరమైనవాడివా? మేము నీ ఆశ్రయానికి వచ్చాము.'
యక్షీ వా రాక్షసీ వా త్వముతాహోసి సురాఙ్గనా। సర్వథాకురు నః స్వస్తి రక్ష చాస్మాననిన్దితే
'నువ్వు యక్షిణివా, రాక్షసివా, లేక దేవకన్యవా? ఏదైనా సరే, మాకు మేలు జరగనివ్వు, మమ్మల్ని కాపాడు, ఓ నిందలేని వాడివి.'
యథాఽయంసర్వథా సార్థః క్షేమీ శీఘ్రమితో వ్రజేత్। తథా విధత్స్వ కల్యాణి యథా శ్రేయో హి నో భవేత్
'ఈ మొత్తం సారథి సమూహం త్వరగా, సురక్షితంగా ఇక్కడినుండి వెళ్లిపోవాలంటే, మాకు మేలు జరిగేలా నువ్వు దయచేసి ఏర్పాటుచేయి, ఓ మంగళకరమైనవాడివి.'
తథోక్తా తేన సార్థేన దమయన్తీ నృపాత్మజా। ప్రత్యువాచ తతః సాధ్వీ భర్తృవ్యసనపీడితా
అలా ఆ సారథి జనులు అడిగినప్పుడు, రాజకుమార్తె అయిన దామయంతి, భర్త బాధతో బాధపడుతూ, మంచితనంతో వారికి ఇలా సమాధానం చెప్పింది.
సార్తవాహం చ సార్థం చ జనా యే చాత్ర కేచన। యువస్థవిరబాలాశ్ సార్థస్య చ పురోగమాః
'ఈ సారథిపతి, సారథి సమూహం, ఇక్కడ ఉన్న అందరూ — యువకులు, వృద్ధులు, పిల్లలు, సారథిలో ముందుండేవారు —'
మానుషీం మాం విజానీత మనుజాధిపతేః సుతామ్। నృపస్నుషాం రాజభార్యాం భర్తృదర్శనలాలసామ్
'నన్ను ఒక మానవస్త్రీగా గుర్తించండి; నేను రాజుని కుమార్తె, రాజుని కోడలు, రాజపత్నిని; నా భర్తను చూడాలని తపిస్తున్నాను.'
విదర్భరాణ్మమ పితా భర్తా రాజా చ నైషధః। నలోనామ మహాభాగస్తం మార్గామ్యపరాజితమ్
'నా తండ్రి విదర్భ దేశపు రాజు, నా భర్త నిషధ దేశపు రాజు నలుడు; అతను మహాభాగుడు, అపరాజితుడు; అతడిని నేను వెతుకుతున్నాను.'
యది జానీత నృపతిం క్షిప్రం శంసత మే ప్రియమ్। నలం పురుషశార్దూలమమిత్రగణసూదనమ్
'మీరు ఆ రాజును ఎక్కడైనా చూసినట్లయితే, వెంటనే నాకు చెప్పండి. అతడు నాకు ప్రియమైనవాడు — నలుడు, పురుషశార్దూలుడు, శత్రు సమూహాలను సంహరించేవాడు.'
తామువాచానవద్యాఙ్గీం సార్థస్య మహతః ప్రభుః। సార్థవాహః శుచిర్నామ శృణు కల్యాణి మద్వచః
ఆమెను చూసి, ఆ మహాసారథి అధిపతి అయిన సారథిపతి శుచినామకుడు, నిష్కళంకమైన అవయవాలున్న దామయంతిని ఇలా ఉద్దేశించి అన్నాడు: 'ఓ మంగళకరమైనవాడివి, నా మాట విను.'
అహం సార్థస్య నేతా వై సార్థవాహః శుచిస్మితే। మనుష్యం నలనామానం న పశ్యామి యశస్విని
'నేనే ఈ సారథికి నాయకుడిని, ఓ మృదుస్మితముతోన్నవాడివి. ఇక్కడ నలుడు అనే మనిషిని నేను ఎక్కడా చూడలేదు, ఓ యశస్వినీ.'