కోను మే జీవితేనార్థస్తమృతే పురుషర్షభమ్। కథం భవిష్యామ్యద్యాహం భర్తృశోకాభిపీడితా
ఆ మహాపురుషుడిని లేకుండా నా జీవితం ఎందుకు? భర్తను కోల్పోయిన బాధతో నేను ఎలా బ్రతకగలను?
తథా విలపతీమేకామరణ్యే భీమనన్దినీమ్। దమయన్తీమథోచుస్తే తాపసాః సత్యవాదినః
అలా అడవిలో ఒంటరిగా విలపిస్తూ ఉన్న ధర్మనిపుణురాలైన దమయంతిని, నిజాయితీ గల తపస్వులు పలికారు.
ఉదర్కస్తవ కల్యాణి కల్యాణో భవితా శుభే। వయం పశ్యామ తపసా క్షిప్రం ద్రక్ష్యసి నైషధమ్
మంచి ఫలితం నిన్ను ఎదురుచూస్తోంది, శుభలక్షణాల కలవాడవు. మా తపస్సు వల్ల త్వరలో నిపధ రాజును నువ్వు చూడగలవు.
నిపధానామధిపతిం నలం రిపునిపాతినమ్। భైమి ధర్మభృతాం శ్రేష్ఠం ద్రక్ష్యసే విగతజ్వరమ్
భీముని కుమార్తె, శత్రువులను జయించే, ధర్మవంతులలో శ్రేష్ఠుడైన నిపధ రాజు నలుని నువ్వు త్వరలో చూడగలవు.
విముక్తం సర్వపాపేభ్యః సర్వరత్నసమన్వితమ్। తదేవ నగరం శ్రేష్ఠం ప్రశాసతమరిన్దమమ్
అన్ని పాపాలనుండి విముక్తుడై, అన్ని రత్నాలతో అలంకరించబడిన, శత్రువులను జయించే వాడు ఆ మహానగరాన్ని పాలిస్తాడు.
ద్విపతాం భయకర్తారం సుహృదాం శోకనాశనమ్। పతిమేష్యసి కల్యాణి కల్యాణాభిజనం నృపమ్
శత్రువులకు భయాన్ని కలిగించే, మిత్రుల దుఃఖాన్ని తొలగించే, మంచి వంశంలో పుట్టిన రాజును నువ్వు తిరిగి భర్తగా పొందుతావు, శుభలక్షణాల కలవాడవు.
ఏవముక్త్వా నలస్యేష్టాం మహిషీం పార్థివాత్మజామ్। అన్తర్హితాస్తాపసాస్తే సాగ్నిహోత్రాశ్రమాస్తథా
ఇలా నళుని ప్రియమైన రాణి, రాజకుమార్తెకు మాట్లాడిన ఆ తపస్సు చేసిన వారు, తమ యజ్ఞాగ్నులు, ఆశ్రమాలతో సహా కనబడకుండా పోయారు.
సా దృష్ట్వా మహదాశ్చర్యం విస్మితా హ్యభవత్తదా। దమయన్త్యనవద్యాఙ్గీ వీరసేననృపస్నుషా
ఆ అద్భుతాన్ని చూసిన దమయంతి, నిర్మలమైన రూపం కలిగి, వీరసేన మహారాజు కోడలు, ఆశ్చర్యంతో మౌనంగా నిలిచింది.
చిన్తయామాస వైదర్భీ కిమేతద్దృష్టవత్యహమ్
వైదర్భి దమయంతి తనలో తానే, 'నేను ఏమి చూశాను?' అని ఆలోచించసాగింది.
కింను స్వప్నో మయా దృష్టః కోఽయంవిధిరిహాభవత్। క్వను తే తాపసాః సర్వే క్వ తదాశ్రమమణ్డలమ్
'ఇది కలలా? ఇక్కడ ఏ విధమైన విధి జరిగింది? ఆ తపస్సు చేసినవారు ఎక్కడికి పోయారు? ఆ ఆశ్రమాల వలయం ఎక్కడ?
క్వ సా పుణ్యజలా రమ్యా నదీ ద్విజనిషేవితా। క్వను తే హ నగా హృద్యాః ఫలపుష్పోపశోభితాః
'ఆ పవిత్రమైన, అందమైన, బ్రాహ్మణులు సేవించే నది ఎక్కడ? ఆ పండ్లు, పువ్వులతో అలంకరించబడిన మధురమైన వృక్షాలు ఎక్కడ?
ఇత్యేవం నరశార్దూల విస్మితా కమలేక్షణా।' ధ్యాత్వా చిరం భీమసుతా దమయన్తీ శుచిస్మితా। భర్తృశోకపరా దీనావివర్ణవదనాఽభవత్
నరశార్దూలా! కమలాక్షి దమయంతి ఇలా ఆశ్చర్యంతో చాలా సేపు ధ్యానం చేసింది. భీముని కుమార్తె, స్వచ్ఛమైన చిరునవ్వుతో, భర్తను తలచి బాధతో, రంగు కోల్పోయి, నిరుత్సాహంగా మారింది.
సా గత్వాఽథాపరాం భూమిం బాష్పసందిగ్ధయా గిరా। విలలాపాశ్రుపూర్ణాక్షీ దృష్ట్వాఽశోకతరుం తతః
తర్వాత, కన్నీళ్లతో గొంతు నిండిపోయి, మరో చోటికి వెళ్లి, కన్నీళ్లతో కళ్లు నిండిపోయి, అక్కడ అశోక వృక్షాన్ని చూసి విలపించింది.
ఉపగమ్య తరుశ్రేష్ఠమశోకం పుష్పితం వనే। పల్లవాపీడితం హృద్యం విహఙ్గైరనునాదితమ్
ఆమె అడవిలో పుష్పాలతో అలంకరించబడిన, కొత్త కాండాలతో నిండిన, పక్షుల కిలకిలారావంతో మధురంగా ఉన్న అశోక వృక్షాన్ని దగ్గరగా చూసింది.
అహో బతాయమగమః శ్రీమానస్మిన్వనాన్తరే। ఆపీడైర్బహుభిర్భాతి శ్రీమాన్పర్వతరాడివ
'అయ్యో! ఈ అడవి మధ్యలో ఉన్న ఈ అశోక వృక్షం ఎంత మహిమాన్వితంగా ఉంది! ఎన్నో కాండాలతో మెరిసిపోతూ, పర్వతాధిపతిలా వెలుగుతోంది.'
విశోకాం కురు మాం క్షిప్రమశోక ప్రియదర్శన। వీతశోకభయాబాధం కచ్చిత్త్వం దృష్టవాన్నృపమ్
'ప్రియమైన అశోక వృక్షమా! నన్ను త్వరగా శోకరహితురాలిని చేయు. నేను బాధ, భయం లేకుండా ఉండాలని కోరుకుంటున్నాను. నీవు నా భర్తను చూశావా?'
నలం నామారిదమనం నమయన్త్యాః ప్రియం పతిమ్। నిమధానామధిపతిం దృష్టవానసి మే ప్రియమ్
'నళుడు, శత్రువులను జయించేవాడు, దమయంతి ప్రియమైన భర్త, నిషధుల అధిపతి, నా ప్రాణప్రియుడిని నీవు చూశావా?'
ఏకవస్త్రార్ధసంవీతం సుకుమారతనుత్వచమ్। వ్యసనేనార్దితం వీరమరణ్యమిదమాగతమ్
'ఒకే vastram ధరించి, అరవస్త్రము కప్పుకున్న, మృదువైన అవయవాలు కలిగి, దురదృష్టంతో బాధపడుతూ, ఈ అడవిలోకి వచ్చిన ఆ వీరుణ్ణి నీవు చూశావా?'
యథా విశోకా గచ్ఛేయమశోకనగ తత్కురు। సత్యనామా భవాశోక మమ శోకవినాశనాత్
'అశోక వృక్షమా! నీ పేరుకి తగినట్లుగా నన్ను కూడా శోకరహితురాలిని చేయు. నా శోకాన్ని తొలగించి, నీ పేరు నిజమవ్వనివ్వు.'
ఏవంసాఽశోకవృత్తం తమార్తా వై పరిగమ్య హ। జగామ దారుణతరం దేశం భైమీ వరాఙ్గనా
ఇలా బాధతో ఆ అశోక వృక్షాన్ని చుట్టూ తిరిగి, భీముని కుమార్తె అయిన మహా సుందరి, ఇంకా దుఃఖభరితమైన ప్రాంతానికి వెళ్లింది.
సా దదర్శ నగాన్నైకాన్నైకాశ్చ సరితస్తథా। నైకాంశ్చ పర్వతాన్రమ్యాన్నైకాంశ్చ మృగపక్షిణః
ఆమె ఎన్నో వృక్షాలు, ఎన్నో నదులు, ఎన్నో అందమైన పర్వతాలు, ఎన్నో జంతువులు, పక్షులను చూసింది.
కన్దరాంశ్చ నితమ్బాంశ్చ నదీశ్చాద్భుతదర్శనాః। దదర్శ తాన్భీమసుతా పతిమన్వేషతీ తదా
ఆమె గుహలు, పర్వతాల ఒడలు, అద్భుతంగా కనిపించే నదులను చూసింది. భీముని కుమార్తె తన భర్తను వెతుకుతూ అలా సాగింది.
గత్వా ప్రకృష్టమధ్వానం దమయన్తీ శుచిస్మితా। దదర్శాథ మహాసార్థం హస్త్యశ్వరథసంకులమ్
చాలా దూరం ప్రయాణించిన తర్వాత, స్వచ్ఛమైన చిరునవ్వుతో ఉన్న దమయంతి, ఏనుగులు, కుదిరాలు, రథాలతో నిండిన గొప్ప వాణిజ్యబృందాన్ని చూసింది.
ఉత్తరన్తం నదీం రమ్యాం ప్రసన్నసలిలాం శుభామ్। సుశీతతోయాం విస్తీర్ణాం హ్రదినీం వేతసైర్వృతామ్
ఆమె ఉత్తర దిశలో ఉన్న అందమైన, నిర్మలమైన, శుభ్రమైన, చల్లని నీళ్ళు కలిగిన, వెదురు పొదలతో చుట్టుముట్టిన, వెడల్పుగా, లోతుగా ఉన్న నదిని చూసింది.
ప్రోద్ధుష్టాం క్రౌఞ్చకురరైశ్చక్రబాకోపకూజితామ్। కూర్మగ్రాహఝవాకీర్ణాం విపులద్వీపశోభితామ్
క్రౌంచపక్షులు, కురరపక్షులు, చక్రవాకలు, బకపక్షులు అరవటంతో ఆ ప్రాంతం మారుమోగిపోతుండగా, ఆ విస్తారమైన జలాశయం తాబేళ్లు, మొసళ్ళు, చేపలు నిండిపోయి, పెద్ద పెద్ద దీవులతో అద్భుతంగా అలంకరించబడింది.
సా దృష్ట్వైవ మహాసార్థం నలపత్నీ యశస్వినీ। ఉపసర్ప్య వరారోహా జనమధ్యం వివేశ హ
ఆ మహాసారథిని చూసిన యశస్విని అయిన నలుని భార్య, అందమైన దామయంతి, నెమ్మదిగా జనసమూహం వైపు వెళ్లి, వారి మధ్యలోకి ప్రవేశించింది.
ఉన్మత్తరూపా శోకార్తా తథా వస్త్రార్ధసంవృతా। కృశా వివర్ణా మలినా పాంసుధ్వస్తశిరోరుహా
ఆమె ఉన్మత్తురాలిలా, దుఃఖంతో బాధపడుతూ, వేషం సరిగా లేక, క్షీణించి, వర్ణం పోయి, మురికిగా, తలపై మట్టితో కూడిన జుట్టుతో కనిపించింది.
తాం దృష్ట్వా తత్రమనుజాః కేచిద్భీతాః ప్రదుద్రువుః। కేచిచ్చిన్తాపరాస్తస్థుః కేచిత్తత్రవిచుక్రుశుః
ఆమెను అక్కడ చూసిన కొందరు భయంతో పరుగెత్తారు; మరికొందరు ఆలోచనలో మునిగిపోయారు; ఇంకొందరు అక్కడే అరవడం మొదలుపెట్టారు.
ప్రహసన్తి స్మ తాం కేచిదభ్యసూయన్తి చాపరే। కుర్వన్త్యస్యాందయాంకేచిత్పప్రచ్ఛుశ్చాపి భారత
కొంతమంది ఆమెను చూసి నవ్వారు, మరికొందరు నిందించారు, ఇంకొందరు దయ చూపారు, మరికొందరు ఆమెను ప్రశ్నించారు, ఓ భారత!
కాఽసి కస్యాసి కల్యాణి కిం వా మృగయసే వనే। త్వాం దృష్ట్వా వ్యథితాః స్మేహ కచ్చిత్త్వమసిం మానుషీ
'నువ్వెవరు? ఎవరి వారు, ఓ సుందరి? అడవిలో నువ్వేమి వెతుకుతున్నావు? నిన్ను చూసి మేము కలవరపడుతున్నాం — నువ్వు నిజంగా మనిషివేనా?' అని అడిగారు.