ఏతద్వాక్యం నలో రాజా దమయన్తీం సమాహితః। ఉవాచాసకృదార్తో హి భైమీముద్దిశ్య భారత
భీముని కుమార్తె అయిన దమయంతిని ఉద్దేశించి, బాధతో, మనసు పెట్టి, నలుడు రాజు ఈ మాటలు మళ్లీ మళ్లీ చెప్పాడు.
తతః సా వాష్పకలయా వాచా దుఃఖేన కర్శితా। ఉవాచ దమయన్తీ తం నైషధం కరుణం వచః
ఆమె దుఃఖంతో క్షీణించి, కన్నీళ్లతో గొంతు బిగిగి, దమయంతి నిషధుడైన అతనితో దయతో ఇలా చెప్పింది.
ఉద్వేషతే మే హృదయం సీదన్త్యఙ్గాని సర్వశః। తవ పార్థివ సంకల్పం చిన్తయన్త్యాః పునః పునః
నీ సంకల్పాన్ని మళ్లీ మళ్లీ ఆలోచిస్తూ నా హృదయం కలవరపడుతోంది, నా అవయవాలు బలహీనమవుతున్నాయి, రాజా.
హృతరాజ్యం హృతద్రవ్యం వివస్త్రం క్షుచ్ఛ్రమాన్వితమ్। కథముత్సృజ్య గచ్ఛేయమహం త్వాం నిర్జనే వనే
నీ రాజ్యం పోయింది, ధనం పోయింది, నీవు దుస్తులు లేక, ఆకలితో బాధపడుతున్నావు. ఇలాంటి అడవిలో నిన్ను వదిలేసి నేను ఒంటరిగా ఎలా వెళ్లగలను?
శ్రాన్తస్య తే క్షుధార్తస్య చిన్తయానస్య తత్సుఖమ్। వనే ఘోరే మహారాజ నాశయిష్యామ్యహం క్లమమ్
రాజా, నీవు అలసిపోయి, ఆకలితో, ఆందోళనతో ఉన్నప్పుడు, ఈ భయంకరమైన అడవిలో నీ అలసటను నేను తొలగిస్తాను.
న చ భార్యాసమం కించిన్నరస్యార్తస్య భేషజమ్। నిత్యం హి సర్వదుఃఖేషు సత్యమేతద్వ్రవీమి తే ।।*
బాధపడే మనిషికి భార్యతో సమానమైన ఔషధం ఏదీ లేదు. అన్ని దుఃఖాల్లో ఇది నిజమే — నేను నీకు నిజంగా చెబుతున్నాను.
ఏవమేతద్యథాఽఽన్థ త్వం దమయన్తి సుమధ్యమే। నాస్తి బార్యాసమం మిత్రం నరస్యార్తస్య భేషజమ్
సుమధ్యమా దమయంతి, నువ్వు చెప్పింది నిజమే. బాధపడే మనిషికి భార్యతో సమానమైన మిత్రుడు, ఔషధం లేదు.
న చాహం త్యక్తుకామస్త్వాం కిమలం భీరు శఙ్కసే। త్యజేయమహమాత్మానం న చైవ త్వామనిన్దితే
భయపడే మనసుతో నువ్వు ఎందుకు అనుమానం పడుతున్నావు? నేను నిన్ను వదిలిపెట్టాలనే కోరిక నాకు లేదు. నిందలేని వాడివి, నా ప్రాణాన్ని వదిలేస్తాను కానీ నిన్ను మాత్రం వదిలిపెట్టను.
యది మాం త్వం మహారాజ న విహాతుమిహచ్ఛసి। తత్కిమర్థం విదర్భాణాం పన్థాః సముపదిశ్యతే
రాజా, నువ్వు నన్ను వదిలిపెట్టాలని అనుకోకపోతే, మరి విదర్భకు వెళ్లే దారిని ఎందుకు చూపిస్తున్నావు?
అవైమి చాహం నృపతే న తు మాం త్యక్తుమర్హసి। చేతసా త్వపకృష్టేన మాం త్యజేథా మహీపతే
రాజా, నువ్వు నన్ను వదిలిపెట్టకూడదని నాకు తెలుసు. అయినా, నీ మనసు నన్ను దూరం చేసుకుంటే నువ్వు నన్ను వదిలిపెట్టవచ్చు, భూమిపతీ.
పన్థానం హి మమాభీక్ష్ణమాఖ్యాసి చ నరోత్తమ। అతో నిమిత్తం శోకం మే వర్ధయస్యమరోపమ
నరశ్రేష్ఠా, నువ్వు మళ్లీ మళ్లీ నాకు దారి గురించి చెబుతావు. దీని వలన నా దుఃఖం మరింత పెరుగుతోంది.
యది చాయమభిప్రాయస్తవ రాజన్భవిష్యతి। సహితావేవ గచ్ఛావో విదర్భాన్యది మన్యసే
రాజా, ఇది నిజంగా నీ ఉద్దేశమైతే, మనిద్దరం కలిసే విదర్భకు పోదాం, నీవు అనుకుంటే.
విదర్భరాజస్తత్ర త్వాం పూజయిష్యతి మానద। తేన త్వం పూజితో రాజన్సుఖం వత్స్యసి నో గృహే
అక్కడ విదర్భ రాజు నిన్ను గౌరవంగా ఆదరిస్తాడు. అతని చేత గౌరవించబడిన నీవు, రాజా, మన ఇంట్లో సంతోషంగా ఉంటావు.
ఇత్యుక్తః స తదా దేవ్యా నలో వచనమబ్రవీత్।' యథా రాజ్యంతవ పితుస్తథా మమ నసంశయః। న తు తత్ర గమిష్యామి విషమస్థః కథంచన
అలా రాణి అడిగినప్పుడు, నలుడు ఇలా అన్నాడు: నీ తండ్రి రాజ్యం నీకు ఎలా ఉందో, నాకు నా రాజ్యం కూడా అలాగే ఉంది — ఇందులో సందేహం లేదు. కానీ, నేను ఇలాంటి కష్టంలో అక్కడికి ఎప్పుడూ వెళ్లను.
కథం సమృద్ధో గత్వాఽహం తవ హర్షవివర్ధనః। పరిద్యూనో గమిష్యామి తవ శోకవివర్ధనః
నాకు సంపద ఉన్నప్పుడు వచ్చి నీ ఆనందాన్ని పెంచాను. ఇప్పుడు దరిద్రుడై, నీకు బాధను పెంచుతూ వెళ్ళిపోతున్నాను.
ఇతి బ్రువన్నలో రాజా దమయన్తీం పునః పునః। సాన్ఖయామాస కల్యాణీం వాససోర్ధేన సంవృతామ్
ఇలా అనుతూ నళుడు మళ్లీ మళ్లీ దమయంతిని చూసి, ఆమె ఒంటిపై అరచీర మాత్రమే ఉండగా, ఆమెను లెక్కించసాగాడు.
తావేకవస్త్రసంవీతావటమానావితస్తతః। క్షుత్పిపాసాపరిశ్రాన్తౌ సభాం కాంచిదుపేయతుః
ఒక్క వస్త్రంలోనే, వణుకుతూ, అడుగు అడుగునా కొలుస్తూ, ఆకలి దాహాలతో అలసిపోయి, ఇద్దరూ ఒక సభవద్దకు చేరుకున్నారు.
తాం సభాముపసంప్రాప్య తదా స నిషధాధిపః। వైదర్భ్యా సహితో రాజా నిషసాద మహీతలే
ఆ సభను చేరిన తర్వాత, నిషధ రాజు దమయంతితో కలిసి భూమిపై కూర్చున్నాడు.
స వై వివస్త్రో మలినో వివర్ణః పాంసుగుణ్ఠితః। దమయన్త్యా సహ శ్రాన్తః సుష్వాప ధరణీతలే
ఆయన వస్త్రం లేక, మురికి పట్టి, రంగు తగ్గి, దుమ్ముతో కప్పబడి, దమయంతితో కలిసి అలసిపోయి భూమిపై నిద్రపోయాడు.
తతః స్వవసనస్యాన్తం దమయన్తీ విశాంపతే। భూమావాస్తీర్య సుష్వాప పతిమాలిఙ్గ్య శోభనా
అప్పుడు దమయంతి తన వస్త్రపు చివరను భూమిపై పరచి, తన భర్తను ఆలింగనం చేసి, అందంగా నిద్రించిపోయింది.
దమయనత్యపి కల్యాణీ నిద్రయాఽపహృతా తతః। సహసా దుఃఖమాసాద్య సుకుమారీ తపస్వినీ
ఆ సమయంలో దమయంతి, ఆ మృదువైన సతీ, నిద్రలోకి లాగబడింది. అకస్మాత్తుగా ఆమె తపస్సుతో కూడిన బాధను అనుభవించింది.
సుప్తాయాం దమయన్త్యాం తు నలో రాజా విశాంపతే। శోకోన్మథితచిత్తః సన్న స్మ శేతే యథా పురా
దమయంతి నిద్రపోతుండగా, నళుడు బాధతో మనసు కలవరపడి, మునుపటిలా పడుకున్నాడు.
స తద్రాజ్యాపహరణం సుహృత్త్యాగం చ సర్వశః। వనే చ తం పరిధ్వంసం ప్రేక్ష్య చిన్తాముపేయివాన్
తన రాజ్యం పోయినదాన్ని, స్నేహితులను వదిలిపెట్టినదాన్ని, అడవిలో జరిగిన నాశనాన్ని గుర్తు చేసుకుని, లోతైన ఆలోచనలో మునిగిపోయాడు.
కిం ను మే స్యాదిదం కృత్వా కింను మే స్యాదకుర్వతః। కింను మే మరణం శ్రేయః పరిత్యాగో జనస్య వా
ఇది చేస్తే నాకు ఏమవుతుందో? చేయకపోతే ఏమవుతుందో? మరణమే నాకు మంచిదా, లేక జనాన్ని వదిలిపెట్టడమే మంచిదా?
మామియం హ్యనురక్తైవం దుఃఖమాప్నోతి మత్కృతే। మద్విహీనా త్వియం గచ్ఛేత్కదాచిత్స్వజనం ప్రతి
ఈ స్త్రీ నన్ను ఎంతగా ప్రేమిస్తుందో, నా వల్ల ఇంత బాధ పడుతోంది. అయినా, నన్ను వదిలిపెట్టిన తర్వాత ఎప్పటికైనా తనవారిని చేరవచ్చు.
మయా నిఃసంశయం దుఖమియం ప్రాప్స్యత్యనువ్రతా। ఉత్సర్గేసంశయః స్యాత్తు విన్దేతాపి సుఖం క్వచిత్
నిస్సందేహంగా, ఈ నమ్మకమైన సతీ నా వల్ల బాధపడుతుంది. కానీ నేను వదిలితే, ఎక్కడైనా సంతోషాన్ని పొందవచ్చు.
స వినిశ్చిత్య బహుధా విచార్య చ పునఃపునః। ఉత్సర్గేఽమన్యత శ్రేయో దమయన్త్యా నరాధిప
ఇలా ఎన్నో విధాలుగా ఆలోచించి, మళ్లీ మళ్లీ తలచి, దమయంతిని వదిలిపెట్టడం మంచిదని రాజు నిర్ణయించుకున్నాడు.
న చైషా తేజసా శక్యా కైశ్చిద్ధర్షయితుం పథి। యశస్వినీ మహాభాగా మద్భక్తేయం పతివ్రతా
ఈమెను ఎవ్వరూ బలవంతంగా బాధించలేరు. ఈమెకు మంచి పేరు ఉంది, గొప్ప అదృష్టం ఉంది, నన్ను ఎంతో ప్రేమిస్తుంది, పతివ్రత.
ఏవం తస్ తదా బుద్ధిర్దమయన్త్యాం న్యవర్తత। కలినా దుష్టభావేన దమయన్త్యా విసర్జనే
అప్పుడు, కలి దుష్ట ప్రభావంతో, దమయంతిని వదిలిపెట్టాలని అతని మనసు మొగ్గుచూపింది.
సోఽవస్త్రతామాత్మనశ్చ తస్యాశ్చాప్యేకవస్త్రతామ్। చిన్తయిత్వాఽధ్యగాద్రాజా వస్త్రార్ధస్యావకర్తనమ్
తనకు వస్త్రం లేకపోవడం, ఆమెకూ ఒక్క వస్త్రమే ఉండడం గుర్తు చేసుకుని, రాజు ఆ వస్త్రాన్ని అర్ధంగా కోయాలని నిర్ణయించుకున్నాడు.