తతః పుష్కరమాలోక్య నలః పరమమన్యుమాన్। `ఉవాచ విద్యతేఽన్యచ్చ ధనం మమ నరాధమ
ఆ తర్వాత పుష్కరుణ్ని చూసి, నలుడు తీవ్రమైన కోపంతో ఇలా అన్నాడు: 'నా వద్ద ఇంకొంత ధనం ఉంది, మానవ లోకంలో నీకంటే నీచుడు లేడు.'
షణరూపేణ నిక్షిప్య పుణ్యశ్లోకః సుదుర్మనాః। ఉత్తరీయం తథా వస్త్రం తస్యాశ్చాభరణాని చ'। ఉన్సృజ్య సర్వగాత్రభ్యో భూషణాని సహాయశాః
పెద్ద బాధతో పేరుగాంచిన నలుడు తన పైదుస్తును, తరువాత తన వస్త్రాన్ని, ఆమె ఆభరణాలను—all తన దేహం మీద ఉన్న అలంకారాలన్నీ తీసేసి పణంగా పెట్టాడు.
సుకవాసా హ్యసంవీతః సుహృచ్ఛోకవివర్ధనః। నిశ్చక్రామ తతోరాజా త్యక్త్వా సువిపులాం శ్రియమ్
ఒక్క వస్త్రమే ధరించి, అలంకారాలు లేకుండా, స్నేహితుల దుఃఖాన్ని పెంచుతూ, ఆ రాజు తన గొప్ప ఐశ్వర్యాన్ని వదిలేసి బయటకు వెళ్లిపోయాడు.
దమయన్త్యేకవస్త్రాఽథ గచ్ఛన్తం పృష్ఠతోఽన్వగాత్। స తయా నగరాభ్యాశే త్రిరాత్రం నైపధోఽవసత్
దమయంతి కూడా ఒక్క వస్త్రమే ధరించి, వెనుకన నలుణ్ని అనుసరించింది. ఇద్దరూ నగరానికి దగ్గరగా మూడు రాత్రులు ఆశ్రయం లేకుండా ఉండిపోయారు.
పుష్కరస్తు మహారాజ ధోషయామాస వై పురే। నలే యః సమ్యగాతిష్ఠేత్స గచ్ఛేద్వధ్యతాం మమ
పుష్కరుడు, ఓ మహారాజా, నగరంలో ఇలా ప్రకటించాడు: 'ఎవరైనా నలుని ఆశ్రయం ఇస్తే, అతడు నా శిక్షకు లోనవుతాడు.'
పుష్కరస్య తు వాక్యేన తస్య విద్వేషణేన చ। పౌరా న తస్య సత్కారం కృతవన్తో యుధిష్ఠిర
పుష్కరుని మాటలు, అతని ద్వేషం వల్ల, యుధిష్ఠిరా, పట్టణవాసులు నలునికి ఎలాంటి ఆతిథ్యం చూపలేదు.
స తథా నగరాభ్యాశే సత్కారార్హో న సన్కృతః। త్రిరత్రముషితో రాజా జలమాత్రేణ వర్తయన్
నగరానికి దగ్గరగా ఉన్నా, గౌరవానికి అర్హుడైన ఆ రాజును ఎవరూ ఆహ్వానించలేదు. మూడు రాత్రులు ఆయన కేవలం నీళ్లు తాగుతూ కాలం గడిపాడు.
[పీడ్యమానః క్షుధా తత్ర ఫలమృలాని కర్పయన్। ప్రాతిష్ఠత తతో రాజా దమయన్తీ తమన్వగాత్ ।।]
ఆ ప్రాంతంలో ఆకలితో బాధపడుతూ, పండ్లు, కందులు ఏరాడు. తరువాత రాజు బయలుదేరాడు; దమయంతి ఆయనను అనుసరించింది.
క్షుధయా పీడ్యమానమ్తు నలో బహుతిథేఽహని। అపశ్యచ్ఛకునాన్కాంశ్చిద్ధిరణ్యసదృశచ్ఛదాన్
చాలా రోజులపాటు ఆకలితో బాధపడుతూ, నలుడు బంగారు రంగు రెక్కలతో ఉన్న కొన్ని పక్షులను చూశాడు.
స చిన్తయామాస తదా నిషధాధిపతిర్బలీ। అస్తి భక్ష్యో మమాద్యాపి వసు చేదం భవిష్యతి
అప్పుడు నిషధాధిపతి అయిన బలవంతుడు ఇలా ఆలోచించాడు: 'ఇంకా నాకు తినదగినది ఉంది. ఇవి దొరికితే, నాకు ధనం అవుతుంది.'
తతస్తానన్తరీయేణ వాససా స సమావృణోత్। తస్య తద్వస్త్రమాదాయ సర్వే జగ్ముర్విహాయసా
ఆ పక్షులను తన పైదుస్తుతో కప్పాడు. కానీ అవన్నీ అతని వస్త్రాన్ని తీసుకుని ఆకాశంలోకి ఎగిరిపోయాయి.
ఉత్పతన్తః ఖగా వాక్యమేతదాహుస్తతో నలమ్। దృష్ట్వా దిగ్వాససం భూమౌ స్థితం దీనమధోముఖమ్
ఆ పక్షులు ఎగిరిపోతూ, భూమిపై దిగువ చూపుతో, ఒక్క వస్త్రమే ధరించి, దుఃఖంతో నిలబడి ఉన్న నలుని చూసి ఇలా అన్నారు.
వయమక్షాః సుదుర్బుద్ధే తవవాసో జిహీర్షవః। ఆగతా న హి నః ప్రీతిః సవాససి గతే త్వయి
'ఓ మూర్ఖా! మేమే ఆ క్రీడాకరాలు (పాశకాలు). నీ వస్త్రాన్ని తీసుకోవాలని వచ్చాము. నీవు వస్త్రంతో పోతే, మాకు ఆనందం ఉండదు.'
నాన్సమీక్ష్య గతానక్షానాత్మానం చ వివాససమ్। పుణ్యశ్లోకస్తదా రాజా దమయన్తీమథాబ్రవీత్
ఆ పాశకాలు వెళ్లిపోయినవాటిని, తాను వస్త్రము లేకుండా ఉన్నదాన్ని చూడకుండా, పేరుగాంచిన ఆ రాజు అప్పుడు దమయంతిని ఇలా ఉద్దేశించి అన్నాడు.
యేషాం ప్రకోపాదైశ్వర్యాన్ప్రచ్యుతోఽహమనిన్దితే। ప్రాణయాత్రాం న విన్దేయం దుఃఖితః క్షుధయాఽన్వితః
'ఎవరి కోపం వల్ల నేను రాజ్యాన్ని కోల్పోయానో, వారి వల్ల నేను జీవించడానికి దొరికించుకోలేక, ఆకలితో బాధపడుతున్నాను, దుఃఖిస్తున్నాను, ఓ నిందలేని వాడా!'
యేషాం కృతే న సత్కారమకుర్వన్మయి నైషధాః। ఇమే తే శకునా భూత్వా వాసశ్చాషహరన్తి మే
'వారి కోసమే నిషధవాసులు నన్ను గౌరవించలేదు. ఇప్పుడు అవే పక్షులై, నా వస్త్రాన్ని తీసుకుపోయాయి.'
వైషమ్యం పరమం ప్రాప్తో దుఃఖితో గతచేతనః। భర్తా తేఽహం నిబోధేదం వచనం హితమాత్మనః
నేను నీ భర్తను, గాఢమైన కష్టాల్లో, మనసు మిగలకుండా బాధపడుతూ ఉన్నాను. నీకు మేలు కలిగే మాటలు చెప్తున్నాను, విను.
ఏతే గచ్ఛన్తి వహవః పన్థానో దిణాపథమ్। అవన్తీమృక్షవన్తం చ సమతిక్రమ్య పర్వతమ్
ఈ దక్షిణ దారిలో ఎన్నో మార్గాలు ఉన్నాయి. అవి అవంతి, ఋక్షపర్వతాన్ని దాటి ముందుకు పోతాయి.
ఏష విన్ధ్యో మహాశైలః పయోష్ణీ చ సముద్రగా। ఆశ్రమాశ్చ మహర్షీణాం బహుమూలఫలాన్వితాః
ఇక్కడే ఈ మహా వింద్య పర్వతం, సముద్రానికి చేరే పయోష్ణీ నది, ఇంకా అనేక ముల్లు, పండ్లతో నిండిన మహర్షుల ఆశ్రమాలు ఉన్నాయి.
ఏష పన్థా విదర్భాణామేష యాస్యతి కోసలాన్। అతఃపరం చ దేశోఽయం దక్షిణో దక్షిణాపథః
ఇది విదర్భకు వెళ్లే దారి, ఇది కోసలానికి తీసుకెళ్తుంది. దీని తర్వాత దక్షిణ ప్రాంతం, దక్షిణ దారే ఉంటుంది.
ఏతద్వాక్యం నలో రాజా దమయన్తీం సమాహితః। ఉవాచాసకృదార్తో హి భైమీముద్దిశ్య భారత
భీముని కుమార్తె అయిన దమయంతిని ఉద్దేశించి, బాధతో, మనసు పెట్టి, నలుడు రాజు ఈ మాటలు మళ్లీ మళ్లీ చెప్పాడు.
తతః సా వాష్పకలయా వాచా దుఃఖేన కర్శితా। ఉవాచ దమయన్తీ తం నైషధం కరుణం వచః
ఆమె దుఃఖంతో క్షీణించి, కన్నీళ్లతో గొంతు బిగిగి, దమయంతి నిషధుడైన అతనితో దయతో ఇలా చెప్పింది.
ఉద్వేషతే మే హృదయం సీదన్త్యఙ్గాని సర్వశః। తవ పార్థివ సంకల్పం చిన్తయన్త్యాః పునః పునః
నీ సంకల్పాన్ని మళ్లీ మళ్లీ ఆలోచిస్తూ నా హృదయం కలవరపడుతోంది, నా అవయవాలు బలహీనమవుతున్నాయి, రాజా.
హృతరాజ్యం హృతద్రవ్యం వివస్త్రం క్షుచ్ఛ్రమాన్వితమ్। కథముత్సృజ్య గచ్ఛేయమహం త్వాం నిర్జనే వనే
నీ రాజ్యం పోయింది, ధనం పోయింది, నీవు దుస్తులు లేక, ఆకలితో బాధపడుతున్నావు. ఇలాంటి అడవిలో నిన్ను వదిలేసి నేను ఒంటరిగా ఎలా వెళ్లగలను?
శ్రాన్తస్య తే క్షుధార్తస్య చిన్తయానస్య తత్సుఖమ్। వనే ఘోరే మహారాజ నాశయిష్యామ్యహం క్లమమ్
రాజా, నీవు అలసిపోయి, ఆకలితో, ఆందోళనతో ఉన్నప్పుడు, ఈ భయంకరమైన అడవిలో నీ అలసటను నేను తొలగిస్తాను.
న చ భార్యాసమం కించిన్నరస్యార్తస్య భేషజమ్। నిత్యం హి సర్వదుఃఖేషు సత్యమేతద్వ్రవీమి తే ।।*
బాధపడే మనిషికి భార్యతో సమానమైన ఔషధం ఏదీ లేదు. అన్ని దుఃఖాల్లో ఇది నిజమే — నేను నీకు నిజంగా చెబుతున్నాను.
ఏవమేతద్యథాఽఽన్థ త్వం దమయన్తి సుమధ్యమే। నాస్తి బార్యాసమం మిత్రం నరస్యార్తస్య భేషజమ్
సుమధ్యమా దమయంతి, నువ్వు చెప్పింది నిజమే. బాధపడే మనిషికి భార్యతో సమానమైన మిత్రుడు, ఔషధం లేదు.
న చాహం త్యక్తుకామస్త్వాం కిమలం భీరు శఙ్కసే। త్యజేయమహమాత్మానం న చైవ త్వామనిన్దితే
భయపడే మనసుతో నువ్వు ఎందుకు అనుమానం పడుతున్నావు? నేను నిన్ను వదిలిపెట్టాలనే కోరిక నాకు లేదు. నిందలేని వాడివి, నా ప్రాణాన్ని వదిలేస్తాను కానీ నిన్ను మాత్రం వదిలిపెట్టను.
యది మాం త్వం మహారాజ న విహాతుమిహచ్ఛసి। తత్కిమర్థం విదర్భాణాం పన్థాః సముపదిశ్యతే
రాజా, నువ్వు నన్ను వదిలిపెట్టాలని అనుకోకపోతే, మరి విదర్భకు వెళ్లే దారిని ఎందుకు చూపిస్తున్నావు?
అవైమి చాహం నృపతే న తు మాం త్యక్తుమర్హసి। చేతసా త్వపకృష్టేన మాం త్యజేథా మహీపతే
రాజా, నువ్వు నన్ను వదిలిపెట్టకూడదని నాకు తెలుసు. అయినా, నీ మనసు నన్ను దూరం చేసుకుంటే నువ్వు నన్ను వదిలిపెట్టవచ్చు, భూమిపతీ.