బృహత్సేనే పునర్గచ్ఛ వార్ష్ణేయం నలశాసనాత్। సూతమానయ కల్యాణి మహత్కార్యముపస్థితమ్
బృహత్సేన, నళుని ఆజ్ఞతో వర్ష్ణేయుడిని పిలవి తీసుకురా, ప్రియమైనవాడా. ఒక గొప్ప పని ఎదురుగా ఉంది, అందుకే రథసారధిని తీసుకురా.
బృహత్సేనా తు సా శ్రుత్వా దమయన్త్యాః ప్రభాషితమ్। వార్ష్ణేయమానయామాస పురుషైరాప్తకారిభిః
దమయంతి మాటలు విన్న బృహత్సేన, నమ్మకమైన మనుషులతో కలిసి వర్ష్ణేయుడిని తీసుకొచ్చింది.
వార్ష్ణేయం తు తతో భైమీ సాన్త్వయఞ్ఛ్లక్ష్ణయా గిరా। ఉవాచ దేశకాలజ్ఞా ప్రాప్తకాలమనిన్దితా
ఆ తరువాత భీముని కుమార్తె, సమయాన్ని బాగా తెలిసినది, మృదువుగా మాట్లాడుతూ వర్ష్ణేయుడిని ఓదార్చి, తగిన సమయంలో మాట్లాడింది.
జానషే త్వం యథా రాజా సమ్యగ్వృత్తః సదా త్వయి। తస్య త్వం విపమస్థస్య సాహాయ్యం కర్తుమర్హసి
రాజు ఎప్పుడూ నీపై మంచి మనసుతో ఉన్నాడని నీకు తెలుసు కదా. ఇప్పుడు అతడు కష్టంలో ఉన్నప్పుడు, నీవు అతనికి సహాయం చేయాలి.
యథాయథా హి నృపతిః పుష్కరేణైవ జీయతే। తథాతథాఽస్య వై ద్యూతే రాగో భూయోఽభివర్ధతే
రాజు పుష్కరుని చేత ఎన్ని సార్లు ఓడినా, అతనికి జూదంపై మోజు ఇంకా పెరుగుతూనే ఉంది.
యథా చ పుష్కరస్యాక్షాః పతన్తి వశవర్తినః। తథా విపర్యయశ్చాపి నలస్యాక్షేషు దృశ్యతే
పుష్కరునికి పాశాలు ఎప్పుడూ అనుకూలంగా పడుతున్నట్టు, నళునికి మాత్రం ఎప్పుడూ విరుద్ధంగా జరుగుతోంది.
సుహృత్స్వజనవాక్యాని యథాఽయం న శృణోతి చ। మమాపి చ తథా వాక్యం నాభినన్దతి నైషధ
అతడు స్నేహితులు, బంధువుల మాటలు వినడంలేదు. నిసధ రాజు నా మాటకూ ప్రాధాన్యం ఇవ్వడంలేదు.
యథా రాజ్ఞః ప్రదీప్తానాం భాగ్యానామద్య సారథే। నూనం మన్యే న శేషోస్తి నైషధస్య మహాత్మనః
సారధీ, ఇప్పుడు రాజు అదృష్టం పూర్తిగా క్షీణించింది. నిసధ మహాత్ముడికి ఇక ఏమీ మిగిలిలేదని నేను భావిస్తున్నాను.
యత్తు మే వచనం రాజా నాభినన్దతి మోహితః। శరణం త్వాం ప్రపన్నాఽస్మి సారథే కురు మద్వచః। న హి మే శుధ్తే భావో వినాశం ప్రతి సారథే
రాజు మోహంతో నా మాట వినకపోయినా, నేను నిన్ను ఆశ్రయించాను సారధీ. నా మాట విను. అతని నాశనానికి నా మనసులో ఎలాంటి చెడు ఉద్దేశ్యం లేదు, సారధీ.
నలస్య దయితానశ్వాన్యోజయిత్వా మనోజవాన్। రథమారోప్య మిథునం కుణ్డినం యాతుర్మహసి
నళుని ప్రియమైన, వేగవంతమైన గుర్రాలను రథానికి జోడించి, ఆ జంటను కుండిన నగరానికి తీసుకెళ్ళు.
మమ జ్ఞాతిషు నిక్షిప్య దారకౌ స్యన్దనం తథా। అశ్వాంశ్చేమాన్యథాకామం వస వాఽన్యత్ర గచ్ఛవా
నా బంధువుల వద్ద పిల్లలను, అలాగే రథాన్ని వదిలిపెట్టు. గుర్రాలను నీవు కావాలనుకుంటే ఉంచుకో, లేక ఇంకెక్కడికైనా వెళ్లిపో.
దమయన్త్యాస్తు తద్వాక్యం వార్ణ్యేయో నలసారథిః। న్యవేదయదశేషేణ నలామాత్యేషు ముఖ్యశః
దమయంతి చెప్పిన మాటలను నళుని సారధి వర్ష్ణేయుడు పూర్తిగా నళుని ముఖ్యమంత్రులకు వివరించాడు.
తైః సమేత్య వినిశ్చిత్య సోఽనుజ్ఞాతో మహీపతే। యయౌ మిథునమారోప్య విదర్భాంస్తేన వాహినా
వారు కలిసి ఆలోచించి, రాజు అనుమతితో వర్ష్ణేయుడు ఆ జంటను తీసుకుని విదర్భ దేశానికి బయలుదేరాడు.
హయాంస్తత్ర వినిక్షిప్య సూతో రథవరం చ తమ్। ఇన్ద్రసేనాం చ తాం కన్యామిన్ద్రసేనం చ బాలకమ్
అక్కడ సారధి గుర్రాలను, ఆ ఉత్తమ రథాన్ని, ఇంద్రసేన అనే అమ్మాయిని, ఇంద్రసేన అనే అబ్బాయిని వదిలిపెట్టాడు.
ఆమన్త్ర్య భీమం రాజానమార్తః శోచన్నలం నృపమ్। క్వ ను యాస్యామి మనసా చిన్తయానో ముహుర్ముహుః। అటమానస్తతోఽయోధ్యాం జగామ నగరీం తదా
భీముని రాజును వీడుతూ, నళుని కోసం విచారిస్తూ, 'ఇప్పుడు నేను ఎక్కడికి పోవాలి?' అని మళ్లీ మళ్లీ ఆలోచిస్తూ, తిరుగుతూ, అయోధ్య నగరానికి వెళ్లాడు.
ఋతుపర్ణం స రాజానముపతస్థే సుదుఃఖితః। భృతిం చ స దదౌ చాస్య సారథ్యేన నియోజితః
అక్కడ తీవ్రంగా బాధపడుతూ, ఋతుపర్ణుని రాజును ఆశ్రయించాడు. అతడు వర్ష్ణేయుడిని రథసారధిగా నియమించి, జీవనోపాధి ఇచ్చాడు.
తతస్తు యాతే వార్ష్ణేయే పుణ్యశ్లోకస్య దీవ్యతః। పుష్కరేణ హృతం రాజ్యం యచ్చాపి వసు కించన
వర్ష్ణేయుడు వెళ్లిపోయిన తరువాత, పుణ్యశ్లోకుడైన నళుడు జూదం ఆడుతుండగా, పుష్కరుడు రాజ్యాన్ని, ఉన్న సంపదను కూడా దక్కించుకున్నాడు.
హృతరాజ్యం నలం రాజన్ప్రహసన్పుష్కరోఽబ్రవీత్। ద్యూతం ప్రవర్తతాం భూయః ప్రతిపాణోఽస్తి కస్తవ
రాజ్యాన్ని కోల్పోయిన నళుని చూసి, పుష్కరుడు నవ్వుతూ ఇలా అన్నాడు: 'రాజా, జూదం ఇంకా కొనసాగించు. ఇప్పుడు నీకు ఎవరు పందెం వేస్తారు?'
శిష్టా తే దమయన్త్యేకా సర్వమన్యద్ధృతం మయా। దమయన్త్యాః పణః సాధు వర్తతాం యది మన్యసే
ఇప్పుడు నీకు దమయంతి ఒక్కతే మిగిలింది; మిగతా అన్నీ నేను తీసుకున్నాను. నీవు ఒప్పుకుంటే, దమయంతిని పణంగా పెట్టు.
పుష్రేణైవముక్తస్య పుణ్యశ్లోకస్య మన్యునా। వ్యదీర్యతేవ హృదయం న చైనం కించిదబ్రవీత్
పుష్కరుడు ఇలా అన్నప్పుడు, పేరు గాంచిన నలుడు కోపంతో హృదయం పగిలిపోతున్నట్టు అనిపించింది. అయినా ఆయన ఏ మాటా చెప్పలేదు.
తతః పుష్కరమాలోక్య నలః పరమమన్యుమాన్। `ఉవాచ విద్యతేఽన్యచ్చ ధనం మమ నరాధమ
ఆ తర్వాత పుష్కరుణ్ని చూసి, నలుడు తీవ్రమైన కోపంతో ఇలా అన్నాడు: 'నా వద్ద ఇంకొంత ధనం ఉంది, మానవ లోకంలో నీకంటే నీచుడు లేడు.'
షణరూపేణ నిక్షిప్య పుణ్యశ్లోకః సుదుర్మనాః। ఉత్తరీయం తథా వస్త్రం తస్యాశ్చాభరణాని చ'। ఉన్సృజ్య సర్వగాత్రభ్యో భూషణాని సహాయశాః
పెద్ద బాధతో పేరుగాంచిన నలుడు తన పైదుస్తును, తరువాత తన వస్త్రాన్ని, ఆమె ఆభరణాలను—all తన దేహం మీద ఉన్న అలంకారాలన్నీ తీసేసి పణంగా పెట్టాడు.
సుకవాసా హ్యసంవీతః సుహృచ్ఛోకవివర్ధనః। నిశ్చక్రామ తతోరాజా త్యక్త్వా సువిపులాం శ్రియమ్
ఒక్క వస్త్రమే ధరించి, అలంకారాలు లేకుండా, స్నేహితుల దుఃఖాన్ని పెంచుతూ, ఆ రాజు తన గొప్ప ఐశ్వర్యాన్ని వదిలేసి బయటకు వెళ్లిపోయాడు.
దమయన్త్యేకవస్త్రాఽథ గచ్ఛన్తం పృష్ఠతోఽన్వగాత్। స తయా నగరాభ్యాశే త్రిరాత్రం నైపధోఽవసత్
దమయంతి కూడా ఒక్క వస్త్రమే ధరించి, వెనుకన నలుణ్ని అనుసరించింది. ఇద్దరూ నగరానికి దగ్గరగా మూడు రాత్రులు ఆశ్రయం లేకుండా ఉండిపోయారు.
పుష్కరస్తు మహారాజ ధోషయామాస వై పురే। నలే యః సమ్యగాతిష్ఠేత్స గచ్ఛేద్వధ్యతాం మమ
పుష్కరుడు, ఓ మహారాజా, నగరంలో ఇలా ప్రకటించాడు: 'ఎవరైనా నలుని ఆశ్రయం ఇస్తే, అతడు నా శిక్షకు లోనవుతాడు.'
పుష్కరస్య తు వాక్యేన తస్య విద్వేషణేన చ। పౌరా న తస్య సత్కారం కృతవన్తో యుధిష్ఠిర
పుష్కరుని మాటలు, అతని ద్వేషం వల్ల, యుధిష్ఠిరా, పట్టణవాసులు నలునికి ఎలాంటి ఆతిథ్యం చూపలేదు.
స తథా నగరాభ్యాశే సత్కారార్హో న సన్కృతః। త్రిరత్రముషితో రాజా జలమాత్రేణ వర్తయన్
నగరానికి దగ్గరగా ఉన్నా, గౌరవానికి అర్హుడైన ఆ రాజును ఎవరూ ఆహ్వానించలేదు. మూడు రాత్రులు ఆయన కేవలం నీళ్లు తాగుతూ కాలం గడిపాడు.
[పీడ్యమానః క్షుధా తత్ర ఫలమృలాని కర్పయన్। ప్రాతిష్ఠత తతో రాజా దమయన్తీ తమన్వగాత్ ।।]
ఆ ప్రాంతంలో ఆకలితో బాధపడుతూ, పండ్లు, కందులు ఏరాడు. తరువాత రాజు బయలుదేరాడు; దమయంతి ఆయనను అనుసరించింది.
క్షుధయా పీడ్యమానమ్తు నలో బహుతిథేఽహని। అపశ్యచ్ఛకునాన్కాంశ్చిద్ధిరణ్యసదృశచ్ఛదాన్
చాలా రోజులపాటు ఆకలితో బాధపడుతూ, నలుడు బంగారు రంగు రెక్కలతో ఉన్న కొన్ని పక్షులను చూశాడు.
స చిన్తయామాస తదా నిషధాధిపతిర్బలీ। అస్తి భక్ష్యో మమాద్యాపి వసు చేదం భవిష్యతి
అప్పుడు నిషధాధిపతి అయిన బలవంతుడు ఇలా ఆలోచించాడు: 'ఇంకా నాకు తినదగినది ఉంది. ఇవి దొరికితే, నాకు ధనం అవుతుంది.'