స నికృత్యాజతో రాజా పుష్కరేణేతి నః శ్రుతమ్। వనవాసం సుదుఃఖార్తో భార్యయా న్యవసత్సహ
ఆ రాజు పుష్కరుడి మోసంతో ఓడిపోయాడు అని మేము విన్నాము. భార్యతో కలిసి అతి దుఃఖంతో అరణ్యంలో నివసించాడు.
న తస్య దాసా న రథో న భ్రాతా న చ భాన్ధవాః। వనే నివసతో రాజన్నశ్రూయన్త కదాచన
ఓ రాజా! అరణ్యంలో నివసిస్తున్నప్పుడు అతనికి దాసులు లేరు, రథం లేదు, అన్నదమ్ములు లేరు, బంధువులు కూడా లేరు.
భవాన్హి సంవృతో వీరైర్భ్రాతృభిర్దేవసంమితైః। బ్రహ్మకల్పైర్ద్విజాగ్ర్యైశ్చ తస్మాన్నార్హసి శోచితుమ్
కానీ నీవు దేవతలకు సమానమైన వీర అన్నదమ్ములతో, బ్రహ్మకల్పమైన బ్రాహ్మణులతో చుట్టూ ఉన్నావు. అందుకే నీవు బాధపడకూడదు.
విస్తరేణాహమిచ్ఛామి నలస్య సుమహాత్మనః। చరితం వదతాంశ్రేష్ఠ తన్మమాఖ్యాతుమర్హసి
నల మహాత్ముడి చరిత్రను విస్తృతంగా వినాలని నాకు ఉంది. ఓ వాగ్మీ! దయచేసి ఆ కథను నాకు చెప్పండి.
ఆసీద్రాజా నలో నామ వీరసేనసుతో బలీ। ఉపపన్నో గుణైరిష్టై రూపవానశ్వకోవిదః
వీరసేనుడి కుమారుడైన నలుడు అనే రాజు ఉండేవాడు. అతడు బలవంతుడు, అందరికీ ఇష్టపడే మంచి లక్షణాలతో, అందగాడు, గుర్రాలపై నిపుణుడు.
యజ్వా దానపతిర్దక్షః సదా శీలపురస్కృతః'। అతిష్ఠన్మనుజేన్ద్రాణాం మూర్ధ్ని దేవపతిర్యథా। ఉపర్యుపరి సర్వేషామాదిత్య ఇవ తేజసా
అతడు యజ్ఞాలు చేసే వాడు, దానంలో ముందుండే వాడు, చాకచక్యంగా వ్యవహరించే వాడు, ఎప్పుడూ మంచి నడవడిని పాటించే వాడు. రాజుల్లో అతడు అగ్రస్థానంలో ఉండేవాడు, దేవేంద్రుడు ఎలా ఉంటాడో అలాగే, తన తేజస్సుతో అందరినీ మించిపోయేవాడు, సూర్యుడిలా ప్రకాశించేవాడు.
బ్రహ్మణ్యో వేదవిచ్ఛ్రరో నిషధేషు మహీపతిః। అక్షప్రియః సత్యవాదీ మహానక్షౌహిణీపతిః
బ్రాహ్మణులను గౌరవించే వాడు, వేదాలు నేర్చుకున్న వాడు, నిషధుల రాజు, పాశాల ఆటను ఇష్టపడే వాడు, నిజాయితీగా మాట్లాడే వాడు, గొప్ప సైన్యానికి అధిపతి.
ఈప్సితో నరనారీణాముదారః సంయతేన్ద్రియః। రక్షితా ధన్వినాం శ్రేష్ఠః సాక్షాదివ మనుః స్వయమ్
ఆ నలుడు పురుషులు, మహిళలు అందరూ కోరుకునే వాడు, ఉదారంగా ఉండేవాడు, తన ఇంద్రియాలను నియంత్రించుకున్న వాడు, విలువిద్యలో అగ్రగణ్యుడు, స్వయంగా మనువు లాగా ఉండేవాడు.
తథైవాసీద్విదర్భేషు భీమో భీమపరాక్రమః। శూరః సర్వగుణైర్యుక్తః ప్రజాకామః స చాప్రజాః
అలాగే విదర్భ దేశంలో భీముడు అనే మహాప్రతాపశాలి రాజు ఉండేవాడు. అతడు ధైర్యవంతుడు, అన్ని మంచి లక్షణాలు కలవాడు, సంతానాన్ని కోరుకున్న వాడు, కానీ పిల్లలు లేని వాడు.
స ప్రజార్థే పరం యత్నమకరోత్సుసమాహితః। తమభ్యగచ్ఛద్బ్రహ్మర్షిర్దమనో నామ భారత
ఆ భీముడు సంతానం కోసం ఎంతో శ్రద్ధగా ప్రయత్నాలు చేశాడు. అప్పుడు దమనుడు అనే బ్రహ్మర్షి అతని వద్దకు వచ్చాడు, ఓ భారత.
తం స భీమః ప్రజాకామస్తోషయామాస ధర్మవిత్। మహిష్యా సహ రాజేనద్ర సత్కారేణ సువర్చసమ్
ఆ భీముడు, సంతానం కోరికతో, ధర్మాన్ని తెలిసిన వాడు, తన భార్యతో కలిసి ఆ మహర్షిని ఎంతో గౌరవంతో సత్కరించాడు.
తస్మై ప్రసన్నో దమనః సభార్యాయ వరం దదౌ। కన్యారత్నం కుమారాంశ్చ త్రీనుదారాన్మహాయశాః
ఆ దమనుడు సంతోషించి, భీముడికీ అతని భార్యకూ వరంగా ఒక ముద్దుబిడ్డను, ముగ్గురు గొప్ప కుమారులను ఇచ్చాడు.
దమయన్తీం దమం దాన్తం దమనం చ సువర్చసమ్। ఉపపన్నాన్గుణైః సర్వైర్భీమాన్భీమపరాక్రమాన్
దమయంతి, దమ, దాంత, దమనుడు — వీళ్లంతా అన్ని మంచి లక్షణాలతో జన్మించారు. వీరంతా భయంకరమైన పరాక్రమం కలిగిన భీమునికి పుట్టారు.
దమయన్తీ తు రూపేణ తేజసా వపుషా శ్రియా। సౌభాగ్యేన చ లోకేషు యశః ప్రాప సుమధ్యమా
దమయంతి తన అందంతో, తేజస్సుతో, ఆకృతితో, ఐశ్వర్యంతో, భాగ్యంతో లోకాలందరిలోనూ మంచి పేరును సంపాదించింది.
అథ తాం వయసి ప్రాప్తే దాసీనాం సమలంకృతమ్। శతం సఖీనాం చ తదా పర్యుపాస్తే శచీమివ ।। [శతం శతం సఖీనాం చ పర్యుపాసచ్ఛచీమివ ।।]
ఆమె యవ్వనానికి వచ్చినప్పుడు, వంద మంది అలంకారాలతో ఉన్న దాసీలు, వంద మంది స్నేహితులు ఆమెను చుట్టుముట్టి సేవ చేసేవారు, శచీదేవిని ఎలా సేవించేవారో అలాగే.
తత్ర స్మ రాజతే భైమీ సర్వాభరణభూషితా। సఖీమధ్యేఽనవద్యాఙ్గీ విద్యుత్సౌదామనీ యథా
అక్కడ భీముని కుమార్తె అన్ని ఆభరణాలతో అలంకరించబడి, తన స్నేహితుల మధ్య లోపం లేని అందంతో, మేఘాల్లో మెరిసే మెరుపులా ప్రకాశించేది.
అతీవ రూపసంపన్నా శ్రీరివాయతలోచనా। న దేవేషు న యక్షేషు తాదృగ్రూపవతీ క్వచిత్
అతిగా అందంతో, పెద్ద కళ్లతో, లక్ష్మీదేవిలా కనిపించే దమయంతి. దేవతల్లోనూ, యక్షుల్లోనూ అలాంటి అందం ఎక్కడా లేదు.
మానుషేష్వపి చాన్యేషు దృష్టపూర్వాఽథవా శ్రుతా। చిత్తప్రమాథినీ బాలా దేవానామపి సున్దరీ
ఇతర మనుషులలోనూ, ఎవరైనా చూసినా, వినినా, అలాంటి అందం ఎవరూ లేరు. ఆ బాలిక తన అందంతో దేవతల మనసుల్నీ ఆకర్షించేది.
నలశ్చ నరశార్దూలో రూపేణాప్రతిమో భువి। కందర్ప ఇవ రూపేణ మూర్తిమానభవత్స్వయమ్
నలుడు కూడా మానవులలో సింహస్వరూపుడు, భూమిపై అందంలో అతనికి సాటి లేడు. అతడు మన్మథుడు స్వయంగా రూపం ధరించినట్టు ఉండేవాడు.
తస్యాః సమీపే తు నలం ప్రశశంసుః కుతూహలాత్। నైషధస్య సమీపే తు దమయన్తీం పునః పునః
ఆమె దగ్గర నలుడి గురించి, నలుడు దగ్గర దమయంతి గురించి, జనం ఆసక్తితో పదే పదే ప్రశంసించేవారు.
తయోరదృష్టః కామోఽభూచ్ఛృణ్వతోః సతతం గుణాన్। అన్యోన్యం ప్రతికౌన్తేయ స వ్వర్ధత హృచ్ఛయః
వారు ఒకరినొకరు చూడకపోయినా, ఒకరి లక్షణాలు మరొకరు ఎప్పుడూ వింటూ ఉండేవారు. అలా వారి హృదయాల్లో ప్రేమ పెరిగిపోతూ ఉండేది, ఓ కుంతీ కుమారా.
అశక్నవన్నలః కామం తదా ధారయితుం హృదా। అన్తఃపురసమీపస్థే వన ఆస్తే రహోగతః
ఆ సమయంలో నలుడు తన మనసులో ఉన్న ప్రేమను ఆపుకోలేకపోయాడు. అంతఃపురానికి దగ్గరగా ఉన్నా, ఒంటరిగా అడవిలోకి వెళ్లేవాడు.
స దదర్శై తతో హంసాఞ్జాతరూపపరిచ్దాన్। వనే విచరతాం తేషామేకం జగ్రాహ పక్షిణమ్
ఆ సమయంలో, అరణ్యంలో తిరుగుతున్న అందమైన రెక్కలతో ఉన్న హంసలను అతడు చూశాడు. వాటిలో ఒక హంసను పట్టుకున్నాడు.
తతో।డన్తరిక్షగో వాచం వ్యాజహార నలం తదా। హన్తవ్యోస్మి న తేరాజన్కరిష్యామి తవప్రియమ్
ఆ హంస అతని చేతుల్లో ఉండగానే, ఆకాశంలో నుండి నళుని ఉద్దేశించి ఇలా చెప్పింది: "నన్ను నీవు చంపబోతున్నావు, అయినా నీకు నచ్చినది నేను చేస్తాను."
దమయన్తీసకాశే త్వాం కథయిష్యామి నైషధ। యథా త్వదన్యం పురుషం న సా మంస్యతి కర్హిచిత్
"నిషధ రాజా నళా! నేను దమయంతికి నీ గురించి చెబుతాను. ఆమె ఎప్పుడూ నిన్ను తప్ప మరెవ్వరినీ మనసులో ఉంచదు."
తవ చైవ యథా భార్యా భవిష్యతి తథాఽనఘ। విధాస్యామి నరవ్యాఘ్ర సోఽనుజానాతు మాం భవాన్
"నీ భార్యగా ఆమె అవ్వాలని నేను ఏర్పాటుచేస్తాను, నిందలేని వాడా! నరులలో సింహమయిన నీవు నాకు అనుమతి ఇవ్వు."
ఏవముక్తస్తతో హంసముత్ససర్జ మహీపతిః। తే తు హంసాః సముత్పత్య విదర్భానగమంస్తతః
అలా హంస చెప్పిన తర్వాత, రాజు ఆ హంసను వదిలేశాడు. ఆ హంసలు ఎగిరిపోతూ విదర్భదేశానికి వెళ్లిపోయాయి.
విదర్భనగరీం గత్వా దమయన్త్యాస్తదాన్తికే। నిపేతుస్తే గరుత్మన్తః సా దదర్శాథ తాన్ఖగాన్
విదర్భనగరానికి చేరుకొని, ఆ హంసలు దమయంతి దగ్గర దిగిపోయాయి. అప్పుడు ఆమె ఆ పక్షులను చూసింది.
సా తానద్భుతరూపాన్వై దృష్ట్వా సఖిగణావృతా। హృష్టా గ్రహీతుం ఖగమాంస్త్వరమాణోపచక్రమే
ఆ అద్భుతమైన ఆకారాలున్న హంసలను సఖులతో కలిసి చూసిన దమయంతి, ఆనందంతో వాటిని పట్టుకోవడానికి తొందరపడింది.
అథ హంసా విససృపుః సర్వతః ప్రమదావనే। ఏకైకశస్తదా కన్యాస్తాన్హంసాన్సముపాద్రవన్
అప్పుడు ఆ హంసలు ఆ మధువనంలో అన్ని వైపులా పరిగెత్తాయి. ప్రతి యువతి ఒక్కొక్క హంసను వెంబడించసాగారు.