ఆహూతశ్చ పునర్ద్యూతే నాస్మి శక్తో నివర్తితుమ్। పణే చ మమ నాత్యర్థం వసు కించన విద్యతే
మళ్లీ పాశాయుద్ధానికి పిలిచినా నేను తిరస్కరించలేను. కానీ నా వద్ద పెట్టుబడిగా పెట్టడానికి పెద్దగా ధనం లేదు.
ఏతత్సర్వమనుధ్యాయంశ్చిన్తయానో దివానిశమ్। న మత్తో దుఃఖితతరః పుమానస్తీహ కశ్చన
ఇవన్నీ రాత్రింబవళ్లు ఆలోచిస్తూ, నా కన్నా ఎక్కువగా బాధపడే మనిషి ఇంకెవరూ లేరు అనిపిస్తోంది.
నాస్తి రాజా మయా కశ్చిదల్పభాగ్యతరో భువి। భవతా దృష్టపూర్వో వా శ్రుతపూర్వోపి వా క్వచిత్। న మత్తో దుఃఖితతరః పుమానస్తీతి మే మతిః
ఈ భూమిపై నా కన్నా దురదృష్టవంతుడైన రాజు లేడు. మీరు ఎప్పుడైనా నా కన్నా ఎక్కువగా బాధపడే వాడిని చూశారా, లేదా విన్నారా? నాకు మాత్రం అలా అనిపిస్తోంది.
ఏవం బ్రువన్తం దుఃఖార్తమువాచ భగవానృషిః। శోకం వ్యపనుదన్రాజ్ఞో ధర్మరాజస్య ధీమతః
ఇలా బాధతో మాట్లాడుతున్న ధర్మరాజును, ఆయన దుఃఖాన్ని తొలగిస్తూ మహర్షి ఓదార్చాడు.
న విషాదే మనః త్వయా బుద్ధిమతాంవర। ఆగమిష్యతి బీభత్సురమిత్రాంశ్చ విజేష్యతే
ఓ జ్ఞానులలో శ్రేష్ఠుడా! నీ మనసు నిరాశలో పడకూడదు. బీభత్సువు తిరిగి వస్తాడు, నీ శత్రువులను జయిస్తాడు.
యద్బ్రవీషి మహారాజ న మత్తో విద్తే క్వచిత్। అల్పభాగ్యతరః కశ్చిత్పుమానస్తీతి పాణ్డవ
మహారాజా! పాండవా! నీవు చెప్పినట్టు, నా కన్నా దురదృష్టవంతుడు మరొకరు లేరు అని అనుకుంటున్నావు కదా—
అత్ర తే వర్ణయిష్యామి యది శుశ్రూషసేఽనఘ। యస్త్వత్తో దుఃఖితతరో రాజాఽఽసీత్పృథివీపతే
ఓ పాపరహితుడా! నీవు వినాలనుకుంటే, నీ కన్నా ఎక్కువగా బాధపడ్డ ఒక రాజు గురించి నేను చెబుతాను.
అథైనమబ్రవీద్రాజా బ్రవీతు భగవానితి। ఇమామవస్థాం సంప్రాప్తం శ్రోతుమిచ్ఛామి పార్థివమ్
అప్పుడు రాజు, 'భగవంతుడు చెప్పండి. ఆ స్థితికి చేరిన ఆ రాజు గురించి వినాలని నాకు ఉంది' అని అన్నాడు.
శృణు రాజన్నవహితః సహ భ్రాతృభిరచ్యుత। యస్త్వత్తో దుఃఖితతరో రాజాఽఽసీత్పృథివోపతే
ఓ రాజా! నీవు నీ అన్నదమ్ములు, కృష్ణతో కలిసి శ్రద్ధగా విను. నీ కన్నా ఎక్కువగా బాధపడ్డ ఆ రాజు గురించి చెబుతాను.
నిషధేషు మహీపాలో వీరసేన ఇతి శ్రుతః। తస్య పుత్రోఽభవన్నామ్నా నలో ధర్మార్తకోవిదః
నిషధులలో వీరసేన అనే రాజు ఉండేవాడు అని వినిపించింది. అతని కుమారుడు నలుడు, ధర్మాన్ని బాగా తెలిసినవాడు.
స నికృత్యాజతో రాజా పుష్కరేణేతి నః శ్రుతమ్। వనవాసం సుదుఃఖార్తో భార్యయా న్యవసత్సహ
ఆ రాజు పుష్కరుడి మోసంతో ఓడిపోయాడు అని మేము విన్నాము. భార్యతో కలిసి అతి దుఃఖంతో అరణ్యంలో నివసించాడు.
న తస్య దాసా న రథో న భ్రాతా న చ భాన్ధవాః। వనే నివసతో రాజన్నశ్రూయన్త కదాచన
ఓ రాజా! అరణ్యంలో నివసిస్తున్నప్పుడు అతనికి దాసులు లేరు, రథం లేదు, అన్నదమ్ములు లేరు, బంధువులు కూడా లేరు.
భవాన్హి సంవృతో వీరైర్భ్రాతృభిర్దేవసంమితైః। బ్రహ్మకల్పైర్ద్విజాగ్ర్యైశ్చ తస్మాన్నార్హసి శోచితుమ్
కానీ నీవు దేవతలకు సమానమైన వీర అన్నదమ్ములతో, బ్రహ్మకల్పమైన బ్రాహ్మణులతో చుట్టూ ఉన్నావు. అందుకే నీవు బాధపడకూడదు.
విస్తరేణాహమిచ్ఛామి నలస్య సుమహాత్మనః। చరితం వదతాంశ్రేష్ఠ తన్మమాఖ్యాతుమర్హసి
నల మహాత్ముడి చరిత్రను విస్తృతంగా వినాలని నాకు ఉంది. ఓ వాగ్మీ! దయచేసి ఆ కథను నాకు చెప్పండి.
ఆసీద్రాజా నలో నామ వీరసేనసుతో బలీ। ఉపపన్నో గుణైరిష్టై రూపవానశ్వకోవిదః
వీరసేనుడి కుమారుడైన నలుడు అనే రాజు ఉండేవాడు. అతడు బలవంతుడు, అందరికీ ఇష్టపడే మంచి లక్షణాలతో, అందగాడు, గుర్రాలపై నిపుణుడు.
యజ్వా దానపతిర్దక్షః సదా శీలపురస్కృతః'। అతిష్ఠన్మనుజేన్ద్రాణాం మూర్ధ్ని దేవపతిర్యథా। ఉపర్యుపరి సర్వేషామాదిత్య ఇవ తేజసా
అతడు యజ్ఞాలు చేసే వాడు, దానంలో ముందుండే వాడు, చాకచక్యంగా వ్యవహరించే వాడు, ఎప్పుడూ మంచి నడవడిని పాటించే వాడు. రాజుల్లో అతడు అగ్రస్థానంలో ఉండేవాడు, దేవేంద్రుడు ఎలా ఉంటాడో అలాగే, తన తేజస్సుతో అందరినీ మించిపోయేవాడు, సూర్యుడిలా ప్రకాశించేవాడు.
బ్రహ్మణ్యో వేదవిచ్ఛ్రరో నిషధేషు మహీపతిః। అక్షప్రియః సత్యవాదీ మహానక్షౌహిణీపతిః
బ్రాహ్మణులను గౌరవించే వాడు, వేదాలు నేర్చుకున్న వాడు, నిషధుల రాజు, పాశాల ఆటను ఇష్టపడే వాడు, నిజాయితీగా మాట్లాడే వాడు, గొప్ప సైన్యానికి అధిపతి.
ఈప్సితో నరనారీణాముదారః సంయతేన్ద్రియః। రక్షితా ధన్వినాం శ్రేష్ఠః సాక్షాదివ మనుః స్వయమ్
ఆ నలుడు పురుషులు, మహిళలు అందరూ కోరుకునే వాడు, ఉదారంగా ఉండేవాడు, తన ఇంద్రియాలను నియంత్రించుకున్న వాడు, విలువిద్యలో అగ్రగణ్యుడు, స్వయంగా మనువు లాగా ఉండేవాడు.
తథైవాసీద్విదర్భేషు భీమో భీమపరాక్రమః। శూరః సర్వగుణైర్యుక్తః ప్రజాకామః స చాప్రజాః
అలాగే విదర్భ దేశంలో భీముడు అనే మహాప్రతాపశాలి రాజు ఉండేవాడు. అతడు ధైర్యవంతుడు, అన్ని మంచి లక్షణాలు కలవాడు, సంతానాన్ని కోరుకున్న వాడు, కానీ పిల్లలు లేని వాడు.
స ప్రజార్థే పరం యత్నమకరోత్సుసమాహితః। తమభ్యగచ్ఛద్బ్రహ్మర్షిర్దమనో నామ భారత
ఆ భీముడు సంతానం కోసం ఎంతో శ్రద్ధగా ప్రయత్నాలు చేశాడు. అప్పుడు దమనుడు అనే బ్రహ్మర్షి అతని వద్దకు వచ్చాడు, ఓ భారత.
తం స భీమః ప్రజాకామస్తోషయామాస ధర్మవిత్। మహిష్యా సహ రాజేనద్ర సత్కారేణ సువర్చసమ్
ఆ భీముడు, సంతానం కోరికతో, ధర్మాన్ని తెలిసిన వాడు, తన భార్యతో కలిసి ఆ మహర్షిని ఎంతో గౌరవంతో సత్కరించాడు.
తస్మై ప్రసన్నో దమనః సభార్యాయ వరం దదౌ। కన్యారత్నం కుమారాంశ్చ త్రీనుదారాన్మహాయశాః
ఆ దమనుడు సంతోషించి, భీముడికీ అతని భార్యకూ వరంగా ఒక ముద్దుబిడ్డను, ముగ్గురు గొప్ప కుమారులను ఇచ్చాడు.
దమయన్తీం దమం దాన్తం దమనం చ సువర్చసమ్। ఉపపన్నాన్గుణైః సర్వైర్భీమాన్భీమపరాక్రమాన్
దమయంతి, దమ, దాంత, దమనుడు — వీళ్లంతా అన్ని మంచి లక్షణాలతో జన్మించారు. వీరంతా భయంకరమైన పరాక్రమం కలిగిన భీమునికి పుట్టారు.
దమయన్తీ తు రూపేణ తేజసా వపుషా శ్రియా। సౌభాగ్యేన చ లోకేషు యశః ప్రాప సుమధ్యమా
దమయంతి తన అందంతో, తేజస్సుతో, ఆకృతితో, ఐశ్వర్యంతో, భాగ్యంతో లోకాలందరిలోనూ మంచి పేరును సంపాదించింది.
అథ తాం వయసి ప్రాప్తే దాసీనాం సమలంకృతమ్। శతం సఖీనాం చ తదా పర్యుపాస్తే శచీమివ ।। [శతం శతం సఖీనాం చ పర్యుపాసచ్ఛచీమివ ।।]
ఆమె యవ్వనానికి వచ్చినప్పుడు, వంద మంది అలంకారాలతో ఉన్న దాసీలు, వంద మంది స్నేహితులు ఆమెను చుట్టుముట్టి సేవ చేసేవారు, శచీదేవిని ఎలా సేవించేవారో అలాగే.
తత్ర స్మ రాజతే భైమీ సర్వాభరణభూషితా। సఖీమధ్యేఽనవద్యాఙ్గీ విద్యుత్సౌదామనీ యథా
అక్కడ భీముని కుమార్తె అన్ని ఆభరణాలతో అలంకరించబడి, తన స్నేహితుల మధ్య లోపం లేని అందంతో, మేఘాల్లో మెరిసే మెరుపులా ప్రకాశించేది.
అతీవ రూపసంపన్నా శ్రీరివాయతలోచనా। న దేవేషు న యక్షేషు తాదృగ్రూపవతీ క్వచిత్
అతిగా అందంతో, పెద్ద కళ్లతో, లక్ష్మీదేవిలా కనిపించే దమయంతి. దేవతల్లోనూ, యక్షుల్లోనూ అలాంటి అందం ఎక్కడా లేదు.
మానుషేష్వపి చాన్యేషు దృష్టపూర్వాఽథవా శ్రుతా। చిత్తప్రమాథినీ బాలా దేవానామపి సున్దరీ
ఇతర మనుషులలోనూ, ఎవరైనా చూసినా, వినినా, అలాంటి అందం ఎవరూ లేరు. ఆ బాలిక తన అందంతో దేవతల మనసుల్నీ ఆకర్షించేది.
నలశ్చ నరశార్దూలో రూపేణాప్రతిమో భువి। కందర్ప ఇవ రూపేణ మూర్తిమానభవత్స్వయమ్
నలుడు కూడా మానవులలో సింహస్వరూపుడు, భూమిపై అందంలో అతనికి సాటి లేడు. అతడు మన్మథుడు స్వయంగా రూపం ధరించినట్టు ఉండేవాడు.
తస్యాః సమీపే తు నలం ప్రశశంసుః కుతూహలాత్। నైషధస్య సమీపే తు దమయన్తీం పునః పునః
ఆమె దగ్గర నలుడి గురించి, నలుడు దగ్గర దమయంతి గురించి, జనం ఆసక్తితో పదే పదే ప్రశంసించేవారు.