సర్వథా ధర్మమూలోఽర్థో ధర్మశ్చార్థపరిగ్రహః। ఇతరేతరయోర్నీతౌ విద్ధి మేఘోదధీ యథా
ప్రతి విషయంలోనూ ధనం ధర్మంలో నుండే పుట్టుతుంది. ధర్మం కూడా ధనంతోనే నిలబడుతుంది. వీటి పరస్పర సంబంధం మేఘం-సముద్రం మధ్య ఉన్నట్టు తెలుసుకో.
ద్రవ్యార్థస్పర్శసంయోగే యా ప్రీతిరుపజాయతే। స కామశ్చిత్తసంకల్పః శరీరం నాస్య దృశ్యతే
ధనసంబంధమైన వస్తువులతో కలిసినప్పుడు కలిగే ఆనందమే కోరిక. అది మనసులో సంకల్పంగా ఉంటుంది. దాని రూపం శరీరంలో కనిపించదు.
అర్థార్థీ పురుషో రాజన్బృహన్తం ధర్మమిచ్ఛతి। అర్థమిచ్ఛతి కామార్థీన కామాదన్యమిచ్ఛతి
ఓ రాజా! లాభం కోరే వాడు ఎక్కువగా ధర్మాన్ని కోరుకుంటాడు. ధనం కోరే వాడు కోరిక కోసం ప్రయత్నిస్తాడు. కోరిక తీరిన తర్వాత ఇంకేదైనా కోరుకుంటాడు.
న హి కామేన కామోఽన్యః సిధ్యతే ఫలమేవ తత్। ఉషయోగాత్ఫలస్యైవ కాష్ఠాద్భస్మేవ పణ్డితః
ఒక కోరికను ఇంకో కోరిక తీరజేయదు. ఫలితమే దక్కుతుంది. కట్టెలు కాలిపోతే బూడిద మిగిలినట్టు, కోరికలు తీరితే అంతే.
ఇమాఞ్శకునకాన్రాజన్హన్తి వైతంసికో యథా। ఏతద్రూపమధర్మస్య భూతేషు చ విహింసనమ్
ఓ రాజా! పిట్టలను వేటగాడు ఎలా చంపుతాడో, అదే విధంగా అధర్మం కూడా ప్రాణులను హింసిస్తుంది.
కామాల్లోభాచ్చ ధర్మస్య ప్రవృత్తిం యో న పశ్తి। స వధ్యః సర్వభూతానాం ప్రేత్య చేహైచ దుర్మతిః
ఎవరైనా కోరిక, లోభంతో ధర్మ మార్గాన్ని చూడకపోతే, అతడిని అందరూ ఈ లోకంలోనూ, మరణానంతరంలోనూ తిట్టుతారు. అతడు దుష్టమనస్సు కలవాడు.
వ్యక్తం తే విదితో రాజన్నర్థో ద్రవ్యపరిగ్రహః। ప్రకృతిం చాపి వేత్థాస్య వికృతిం చాపి భూయసీమ్
ఓ రాజా! ధనం అంటే ఏమిటో, దాన్ని ఎలా సంపాదించాలో నీకు బాగా తెలుసు. దాని స్వభావం, దాని లోపాలు కూడా నీకు తెలుసు.
తస్య నాశం వినాశం వా జరయా మరణేన వా। అనర్థ ఇతి మన్యన్తే సోయమస్మాసు వర్తతే
ధనం వృద్ధాప్యంతోనో, మరణంతోనో పోతే, దాన్ని అనర్థం అంటారు. మన మధ్య ఇదే జరుగుతోంది.
ఇన్ద్రియాణాం చ పఞ్చానాం మనసో హృదయస్య చ। విపయే వర్తమానానాం యా ప్రీతిరుపజాయతే
ఐదు ఇంద్రియాలు, మనసు, హృదయం — ఇవి విషయాలలో నిమగ్నమై ఉన్నప్పుడు కలిగే ఆనందమే —
స కామ ఇతి మే బుద్ధిః కర్మణాం ఫలముత్తమమ్। ఏవమేవ పృథగ్దృష్ట్వా ధర్మార్థౌ కామమేవ చ
అదే నా అభిప్రాయంలో కోరిక, కార్యాల ఫలితాల్లో అతి ఉత్తమం. ఇదే విధంగా ధర్మం, ధనం, కోరికను వేర్వేరుగా చూడాలి.
న ధర్మపర ఏవ స్యాన్న చార్థపరమో నరః। న కామపరమో వా స్యాత్సర్వాన్సేవేత సర్వదా
ఎవరూ కేవలం ధర్మానికే, లేదా కేవలం ధనానికే, లేదా కేవలం కోరికకే పరంగా ఉండకూడదు. ఎప్పుడూ అన్నింటినీ సమానంగా ఆచరించాలి.
ధర్మం పూర్వే ధనం మధ్యే జఘన్యే కామమాచరేత్। అహన్యనుచరేదేవమేష శాస్త్రకృతో విధిః
ముందుగా ధర్మాన్ని, మధ్యలో ధనాన్ని, చివర్లో కోరికను అనుసరించాలి. ప్రతిరోజూ ఇలా చేయాలి. ఇదే శాస్త్రంలో చెప్పిన నియమం.
కామం పూర్వే ధనం మధ్యే జఘన్యే ధర్మమాచరేత్। వయస్యనుచరేదేవమేష శాస్త్రకృతో విధిః
యవ్వనంలో ముందుగా కోరికను, మధ్యలో ధనాన్ని, చివర్లో ధర్మాన్ని అనుసరించాలి. ఇదే శాస్త్రంలో చెప్పిన విధానం.
ధర్మం చార్థం చ కామం చ యథావద్వదతాంవర। విభజ్య కాలే కాలజ్ఞః సర్వాన్సేవేత పణ్డితః
ఓ ఉత్తమోపదేశకా! కాలాన్ని బట్టి ధర్మం, ధనం, కోరికను వేరు చేసి, వాటిని తగినప్పుడు ఆచరించాలి. పండితుడు అన్నింటినీ సమంగా పాటించాలి.
మోక్షో వా పరమం శ్రేయ ఏష రాజన్సుఖార్థినామ్। ప్రాప్తిం వా బుద్ధిమాస్థాయ సోపాయాం కురునన్దన
ఓ రాజా! సుఖాన్ని కోరేవారికి మోక్షమే అత్యుత్తమమైన మంగళం. లేకపోతే, ఓ కురునందన, తెలివిగా మార్గాన్ని అనుసరించి నీ లక్ష్యాన్ని సాధించు.
తద్వాఽఽశు క్రియతాం రాజన్ప్రాప్తిర్వాప్యధిగమ్యతామ్। జీవితం హ్యాతురస్యేవ దుఃఖమన్తరవర్తినః
కాబట్టి, రాజా! ఇది త్వరగా చేయించు లేదా నీ లక్ష్యాన్ని సాధించు. ఎందుకంటే, బాధతో ఉన్న మనిషి జీవితం, రోగితో ఉన్నవాడిలా దుఃఖంగా ఉంటుంది.
విదితశ్చైవ మే ధర్మః సతతం చరితశ్చ తే। జానన్తస్త్వయి శంసన్తి సుహృదః కర్మచోదనామ్
నీ ధర్మం నాకు తెలుసు, నీవు ఎప్పుడూ ఆచరిస్తూ ఉన్నావు. నీలో ఇది తెలుసుకున్న స్నేహితులు, నిన్ను కార్యాచరణ వైపు ప్రేరేపిస్తున్నారు.
ఏష నార్థవిహీనేన శక్యో రాజన్నిపేవితుమ్। అఖిలాః పురుషవ్యాఘ్ర గుణాః స్యుర్యద్యపీనరే
ఓ రాజా! ధనం లేని వాడికి అన్ని గుణాలు నిలబడవు, అతడు ఎంత గొప్పవాడైనా, పురుషవృశ్ఛమా!
ధర్మమూలం జగద్రాజన్నాన్యద్ధర్మాద్విశిష్యతే। ధర్మశ్చార్థేన మహతా శక్యో రాజన్నిషేవితుమ్
ఓ రాజా! ఈ లోకం ధర్మాన్ని ఆధారంగా ఉంచుకుని ఉంది. ధర్మానికి మించినది మరొకటి లేదు. ధర్మాన్ని గొప్ప సంపదతోనే ఆచరించగలం.
న చార్థో భైక్ష్యచర్యేణ నాపి క్లైబ్యేన కర్హిచిత్। వేత్తుం శక్యస్తథా రాజన్కేవలం ధర్మబుద్ధినా
ఓ రాజా! దానం అడగడం ద్వారా లేదా బలహీనతతో, కేవలం ధర్మబుద్ధితో ధనం సంపాదించలేరు.
ప్రతిష్ద్ధా హి తే యాచ్ఞా యయా సిధ్యతి వై ద్విజః। తేజసైవార్థలిప్సాయాం యతస్వ పురుషర్షభ
బ్రాహ్మణుడు విజయాన్ని సాధించేది దానం అడగడం ద్వారా అయినా, అది నీకు నిషిద్ధం. పురుషశ్రేష్ఠుడా! ధనాన్ని నీ శక్తితో సంపాదించడానికి ప్రయత్నించు.
భైక్ష్యచర్యా న విహితా న చ విట్శూద్రజీవికా। క్షత్రియస్ విశేషేణ ధర్మస్తు బలమౌరసమ్
దానం అడగడం క్షత్రియులకు అనుమతించబడలేదు. వైశ్యులు, శూద్రుల జీవన విధానం కూడా కాదు. క్షత్రియులకు ధర్మం అంటే స్వంత బలం.
స్వధర్మం ప్రతిపద్యస్వ జహి శత్రూన్సమాగతాన్। ధార్తరాష్ట్రవనం పార్థ మయా పార్థేన నాశయ
నీ స్వధర్మాన్ని అనుసరించు. శత్రువులను సంహరించు. ఓ పార్థా! నా సహాయంతో, ధృతరాష్ట్ర కుమారులను నాశనం చేయు.
ఉదారమేవ విద్వాంసో ధర్మం ప్రాహుర్మనీషిణః। ఉదారం ప్రతిపద్యస్వ నావరే స్థాతుమర్హసి
పండితులు, మహాత్ములు ధర్మం అంటే ఉదారత అని చెబుతారు. ఉదారమైన మార్గాన్ని అనుసరించు; నీచమైన స్థితిలో ఉండకూడదు.
అనుబుధ్యస్వ రాజేన్ద్ర వేత్థ ధర్మాన్సనాతనాన్। క్రూరకర్మాఽభిజాతోసి యస్మాదుద్విజతే జనః
ఓ రాజేంద్ర! నిత్యధర్మాలు నీకు తెలుసు. నీవు క్రూరకర్మలకు పుట్టినవాడివి. అందుకే ప్రజలు నిన్ను చూసి భయపడుతున్నారు.
ప్రజాపాలనసంభూతం ఫలం తవ న గర్హితమ్। ఏష తే విహితో రాజన్ధాత్రా ధర్మః సనాతనః
ప్రజలను రక్షించడం ద్వారా వచ్చే ఫలం నిందించదగినది కాదు. ఓ రాజా! ఈ నిత్యధర్మాన్ని సృష్టికర్త నీకోసం నిర్ణయించాడు.
తస్మాద్విచలితః పార్థ లోకే హాస్యం గమిష్యసి। స్వధర్మాద్ధి మనుష్యాణాం చలనం న ప్రశస్యతే
కాబట్టి, ఓ పార్థా! నీ స్వధర్మాన్ని వదిలిపెడితే, లోకంలో నీవు హాస్యాస్పదుడవుతావు. మనుషుల స్వధర్మాన్ని వదిలిపోవడం ప్రశంసించబడదు.
స క్షాత్రం హృదయం కృత్వా త్యక్త్వేదం శిథిలం మనః। వీర్యమాస్థాయ కౌరవ్య ధురముద్వహ ధుర్యవత్
క్షత్రియుడిగా ధైర్యంగా హృదయాన్ని ఉంచి, ఈ బలహీనతను వదిలిపెట్టి, ఓ కౌరవా! నీ శక్తిని ప్రదర్శించి, నాయకుడిలా బాధ్యతను మోయు.
న హి కేవలధర్మాత్మా పృథివీం జాతు కశ్చన। పార్థివో వ్యజయద్రాజన్న భూతిం న పునః శ్రియమ్
ఓ రాజా! కేవలం ధర్మాన్ని పాటిస్తూ ఎవరూ ఈ భూమిని గెలుచుకోలేరు. రాజులు ధనం లేదా ఐశ్వర్యాన్ని కూడా పొందలేరు.
జిహ్వాం దత్తా బహూనాం హి క్షుద్రాణాం లుబ్ధచేతసామ్। నికృత్యా లభతే రాజ్యమాహారమివ శల్యకః
చిన్న మనసు, లోభి వ్యక్తులకు మాటలు ఎక్కువగా ఉంటాయి. వారు మోసంతో రాజ్యాన్ని పొందుతారు, ఎలాగో శల్యక పక్షి ఆహారం సంపాదించునట్లు.