కర్శయామః స్వమిత్రాణి నన్దయామశ్చ శాత్రవాన్। ఆత్మానం భవతః శాస్త్రైర్నియమ్య భరతర్షభ
మీ బోధనల వల్ల మనం మన మిత్రులను బాధపెట్టాము, శత్రువులను ఆనందింపజేశాము. ఓ భారతశ్రేష్ఠా, మనల్ని మనమే నియంత్రించుకుంటూ ఇలా చేశాము.
యద్వయం న తదైవైతాన్ధార్తరాష్ట్రాన్నిహన్మ హి। భవతః శాస్త్రమాదాయ తన్నస్తపతి దుష్కృతమ్
మీ బోధనను పాటించి, అప్పుడే ఆ ధృతరాష్ట్ర పుత్రులను సంహరించకపోవడం మనకు పాపంగా మిగిలిపోయింది.
అథైనామన్వవేక్షస్వ మృగచర్యామివాత్మనః। అవీరాచరితాం రాజన్నబలస్థైర్నిషేవితామ్
ఓ రాజా, ఇప్పుడు మన జీవితం జంతువుల మాదిరిగా మారింది. ఇది వీరులకు తగినది కాదు, బలహీనులు మాత్రమే ఇలా జీవిస్తారు.
యాం న కృష్ణో న బీభత్సుర్నాభిమన్యుర్న సృఞ్జయాః। న చాహమభినన్దామి న చ మాద్రీసుతావుభౌ
ఈ మార్గాన్ని కృష్ణుడు, అర్జునుడు, అభిమన్యుడు, శ్రీంజయులు, నేను, మాద్రీ కుమారులు ఎవ్వరూ ఇష్టపడటం లేదు.
భవాన్ధర్మో ధర్మ ఇతి సతతం వ్రతకర్శితః। కచ్చిద్రాజన్న నిర్వేదాదాపన్నః క్లీబజీవికామ్
ఓ రాజా, మీరు ఎప్పుడూ వ్రతాలతో క్షీణించి ధర్మమే అవతారంగా నిలిచారు. మీరు నిరాశతో బలహీనుల జీవితం ఎంచుకున్నారా?
దుర్మనుష్యా హి నిర్వేదమఫలం సర్వఘాతకమ్। అశక్తాః శ్రియమాహర్తుమాత్మనః కుర్వతే ప్రియమ్
బలహీనమైనవాళ్లకు నిరాశ పనికిరాదు, అంతా నాశనం చేస్తుంది. వారు తమకు ఐశ్వర్యం సంపాదించలేక, తమకు నచ్చినదే చేస్తారు.
స భవాన్దృష్టిమాఞ్శక్తః పశ్యన్నస్మాసు పౌరుషమ్। ఆనృశంస్యపరో రాజన్నాత్మార్థమవబుధ్యసే
మీరు వివేకం, శక్తి కలవారు. మనలోని పరాక్రమాన్ని చూస్తూ, ఓ రాజా, దయతో మాత్రమే ఉండి, మీ స్వార్థాన్ని పట్టించుకోవడం లేదు.
అస్మానమీ ధార్తరాష్ట్రాః క్షమమాణానహింసతః। అశక్తానేవ మన్యన్తే తద్దుఃఖం నాహవే వధః
మనము సహనంగా, హింస చేయకుండా ఉండటాన్ని ఆ ధృతరాష్ట్ర పుత్రులు మనల్ని బలహీనులుగా భావిస్తున్నారు. యుద్ధంలో మరణించడంటే ఈ బాధ ఎక్కువ.
తత్రచేద్యుధ్యమానానామజిహ్మమనివర్తినామ్। సర్వశో హి వధః శ్రేయాన్ప్రేత్య లోకాంల్లభేమహి
అక్కడ యుద్ధంలో వెనక్కి తగిలే మనసు లేకుండా పోరాడి, మనమంతా చనిపోతే, ఆ మరణమే మాకు మేలైనది. ఎందుకంటే పరలోకాన్ని పొందుతాము.
అధవా వయమేవైతాన్నిహత్య భరతర్షభ। ఆదదీమహి గాం సర్వాం తథాపి శ్రేయ ఏవ నః
లేదా, ఓ భారతశ్రేష్ఠా, మనమే వారిని సంహరించి, భూమంతా స్వాధీనం చేసుకున్నా, అది కూడా మనకు మేలు చేస్తుంది.
సర్వథా కార్యమేతన్నః స్వధర్మమనుతిష్ఠతామ్। కాఙ్ఖతాం విషులాం కీర్తి వైరం ప్రతిచికీర్షతామ్
ఏ విధంగా చూసినా, మన ధర్మాన్ని పాటించడం మన బాధ్యత. మచ్చలేని కీర్తిని కోరుతూ, శత్రుత్వానికి ప్రతిఫలం ఇవ్వాలని మనసు పెట్టినవాళ్లం.
ఆత్మార్థం యుధ్యమానానాం జీవితే కృత్యలక్షణే। అన్యైరపి హృతే రాజ్యే ప్రశంసైవ న గర్హణా
తమ కోసం యుద్ధం చేసే వారికి, సమయం వచ్చినప్పుడు, ఇతరులు రాజ్యాన్ని తీసుకున్నా, అపహాస్యం కాదు, ప్రశంసే లభిస్తుంది.
కర్శనార్థో హి యో ధర్మో విప్రాణామాత్మనస్తథా। వ్యసనం నామ తద్రాజన్న ధర్మః స కువర్త్మతత్
ఓ రాజా, బ్రాహ్మణులకు లేదా తనకే కష్టాన్ని కలిగించే ధర్మం నిజమైన ధర్మం కాదు. అది దుర్మార్గం, దుఃఖానికి కారణం.
సర్వథా ధర్మనిత్యం తు పురుషం ధర్మదుర్బలమ్। జహతస్తాత ధర్మార్థౌ ప్రేతం దుఃఖసుఖే యథా
ఓ తండ్రి, ఎప్పుడూ ధర్మాన్ని పాటించే మనిషి ధర్మంలో బలహీనంగా ఉంటే, ధర్మం, ధనం రెండూ అతన్ని వదిలిపోతాయి. మృతునికి సుఖదుఃఖాలు లేనట్లు.
యస్య ధర్మో హి ధర్మార్థఁ క్లేశభాఙ్గ స పణ్డితః। న స ధర్మస్య వేదార్థం సూర్యస్యాన్ధః ప్రభామివ
ధర్మాన్ని కేవలం కష్టం, బాధగా భావించే వాడు పండితుడు కాదు. అతడు ధర్మార్థాన్ని గ్రహించడు, అంధుడు సూర్యుని వెలుతురు చూడలేనట్లు.
యస్య చార్థార్థ ఏవార్థః స చ నార్థస్య కోవిదః। రక్ష్యతే భృతకః పుణ్యం యథా స్యాత్తాదృగేవ సః
లాభాన్ని మాత్రమే లాభంగా భావించే వాడు లాభంలో నిపుణుడు కాదు. అతడు జీతానికి పుణ్యాన్ని కాపాడే పనివాడిలా ఉంటాడు.
అతివేలం హి యోఽర్థార్థీ నేతరావనుతిష్ఠతి। స వధ్యః సర్వభూతానాం బ్రహ్మహేవ జుగుప్సితః
ఎవరైనా అధికంగా లాభం కోసం ఇతరులా ప్రవర్తించకుండా పనిచేస్తే, అతడిని అందరూ తిట్టుతారు. బ్రహ్మహత్య చేసినవాడిని ఎలా ద్వేషిస్తారో, ఇతడినీ అంతే ద్వేషిస్తారు.
సతతం యశ్చ కామార్థీ నేతరావనుతిష్ఠతి। మిత్రాణి తస్య నశ్యన్తి ధర్మార్థాభ్యాం చ హీయతే
ఎవరైనా ఎప్పుడూ కోరికల కోసం మాత్రమే ప్రవర్తిస్తే, అతనికి స్నేహితులు పోతారు, ధర్మం, ధనం రెండూ తగ్గిపోతాయి.
తస్య ధర్మార్థహీనస్య కామాన్తే నిధనం ధ్రువమ్। కామతో రమమాణస్య మీనస్యేవామ్భసః క్షయే
ధర్మం, ధనం లేకుండా ఉండే వాడికి చివరికి కోరికలు తీరిన తర్వాత నాశనం తప్పదు. నీళ్లు పోయినప్పుడు చేప ఎలా చనిపోతుందో, కోరికల్లో మునిగిపోయినవాడికీ అదే గతి.
తస్మాద్ధర్మార్థయోర్నిత్యం న ప్రమాన్ద్యన్తి పణ్డితాః। ప్రకృతిః సా హి కామస్య పావకస్యారణిర్యథా
కాబట్టి, పండితులు ఎప్పుడూ ధర్మం, ధనాన్ని నిర్లక్ష్యం చేయరు. ఎందుకంటే, కోరిక స్వభావం మంటకు కట్టెలు ఎలా కారణమవుతాయో, అలాగే ఉంటుంది.
సర్వథా ధర్మమూలోఽర్థో ధర్మశ్చార్థపరిగ్రహః। ఇతరేతరయోర్నీతౌ విద్ధి మేఘోదధీ యథా
ప్రతి విషయంలోనూ ధనం ధర్మంలో నుండే పుట్టుతుంది. ధర్మం కూడా ధనంతోనే నిలబడుతుంది. వీటి పరస్పర సంబంధం మేఘం-సముద్రం మధ్య ఉన్నట్టు తెలుసుకో.
ద్రవ్యార్థస్పర్శసంయోగే యా ప్రీతిరుపజాయతే। స కామశ్చిత్తసంకల్పః శరీరం నాస్య దృశ్యతే
ధనసంబంధమైన వస్తువులతో కలిసినప్పుడు కలిగే ఆనందమే కోరిక. అది మనసులో సంకల్పంగా ఉంటుంది. దాని రూపం శరీరంలో కనిపించదు.
అర్థార్థీ పురుషో రాజన్బృహన్తం ధర్మమిచ్ఛతి। అర్థమిచ్ఛతి కామార్థీన కామాదన్యమిచ్ఛతి
ఓ రాజా! లాభం కోరే వాడు ఎక్కువగా ధర్మాన్ని కోరుకుంటాడు. ధనం కోరే వాడు కోరిక కోసం ప్రయత్నిస్తాడు. కోరిక తీరిన తర్వాత ఇంకేదైనా కోరుకుంటాడు.
న హి కామేన కామోఽన్యః సిధ్యతే ఫలమేవ తత్। ఉషయోగాత్ఫలస్యైవ కాష్ఠాద్భస్మేవ పణ్డితః
ఒక కోరికను ఇంకో కోరిక తీరజేయదు. ఫలితమే దక్కుతుంది. కట్టెలు కాలిపోతే బూడిద మిగిలినట్టు, కోరికలు తీరితే అంతే.
ఇమాఞ్శకునకాన్రాజన్హన్తి వైతంసికో యథా। ఏతద్రూపమధర్మస్య భూతేషు చ విహింసనమ్
ఓ రాజా! పిట్టలను వేటగాడు ఎలా చంపుతాడో, అదే విధంగా అధర్మం కూడా ప్రాణులను హింసిస్తుంది.
కామాల్లోభాచ్చ ధర్మస్య ప్రవృత్తిం యో న పశ్తి। స వధ్యః సర్వభూతానాం ప్రేత్య చేహైచ దుర్మతిః
ఎవరైనా కోరిక, లోభంతో ధర్మ మార్గాన్ని చూడకపోతే, అతడిని అందరూ ఈ లోకంలోనూ, మరణానంతరంలోనూ తిట్టుతారు. అతడు దుష్టమనస్సు కలవాడు.
వ్యక్తం తే విదితో రాజన్నర్థో ద్రవ్యపరిగ్రహః। ప్రకృతిం చాపి వేత్థాస్య వికృతిం చాపి భూయసీమ్
ఓ రాజా! ధనం అంటే ఏమిటో, దాన్ని ఎలా సంపాదించాలో నీకు బాగా తెలుసు. దాని స్వభావం, దాని లోపాలు కూడా నీకు తెలుసు.
తస్య నాశం వినాశం వా జరయా మరణేన వా। అనర్థ ఇతి మన్యన్తే సోయమస్మాసు వర్తతే
ధనం వృద్ధాప్యంతోనో, మరణంతోనో పోతే, దాన్ని అనర్థం అంటారు. మన మధ్య ఇదే జరుగుతోంది.
ఇన్ద్రియాణాం చ పఞ్చానాం మనసో హృదయస్య చ। విపయే వర్తమానానాం యా ప్రీతిరుపజాయతే
ఐదు ఇంద్రియాలు, మనసు, హృదయం — ఇవి విషయాలలో నిమగ్నమై ఉన్నప్పుడు కలిగే ఆనందమే —
స కామ ఇతి మే బుద్ధిః కర్మణాం ఫలముత్తమమ్। ఏవమేవ పృథగ్దృష్ట్వా ధర్మార్థౌ కామమేవ చ
అదే నా అభిప్రాయంలో కోరిక, కార్యాల ఫలితాల్లో అతి ఉత్తమం. ఇదే విధంగా ధర్మం, ధనం, కోరికను వేర్వేరుగా చూడాలి.