స మాం రాజన్కర్మవతీమాగతామాహ సాన్త్వయన్। శుశ్రూషమాణామాసీనాం పితురఙ్కే యుధిష్ఠిర
రాజా! నేను పనిలో నైపుణ్యంతో వచ్చి, తండ్రి మడిలో కూర్చొని వినాలని ఉత్సాహంగా ఉండగా, ఆయన నన్ను ఓదార్చుతూ ఈ మాటలు చెప్పాడు.
అన్యేషాం కర్మ సఫలమస్మాకమపి వా పునః। విప్రకర్షేణ బుద్ధ్యేత కృతకర్మా యథా ఫలమ్
పని ఫలితం కొన్నిసార్లు ఇతరులదైనా, మళ్లీ మనదైనా కావచ్చు. తేడా వల్ల, పని చేసినవాడు ఫలితాన్ని వచ్చినప్పుడు గుర్తిస్తాడు.
యాజ్ఞసేన్యా వచః శ్రుత్వా భీమసేనో హ్యమర్షణః। నిశ్వసన్నుపసంగమ్య క్రుద్ధో రాజానమబ్రవీత్
యాజ్ఞసేనీ మాటలు విని, భీమసేనుడు కోపంతో ఊపిరి పీల్చుకుంటూ రాజుని దగ్గరకు వెళ్లి, ఆగ్రహంతో ఇలా అన్నాడు.
రాజన్సత్పదవీం ధర్మ్యాం వ్రజ సత్పురుషోచితామ్। ధర్మకామార్థహీనానాం కిం నో వస్తుం తపోవనే
రాజా! నీతి మార్గాన్ని, సత్పురుషులకు తగిన ధర్మ మార్గాన్ని అనుసరించు. ధర్మం, కామం, అర్థం లేని తపోవనంలో మనకు ఉండటం ఏమి ఉపయోగం?
నైవ ధర్మేణ తద్రాజ్యం నార్జవేణ న చౌజసా। అక్షకూటమధిష్ఠాయ హృతం దుర్యోధనేన వై
ఆ రాజ్యాన్ని ధర్మంతో గానీ, నిజాయితీతో గానీ, బలంతో గానీ కాదు; దుర్యోధనుడు పాశక్రీడలో మోసంతో దక్కించుకున్నాడు.
గోమాయునేవ సింహానాం దిర్బలేన బలీయసామ్। ఆమిపం విఘసాశేన తద్వద్రాజ్యం హి నో హృతమ్
ఎలాగైతే నక్కలు సింహాల వేటను, బలవంతులదాన్ని బలహీనులు దోచుకుంటారో, అలాగే మన రాజ్యాన్ని లాభం కోసం మిగిలిన మాంసంలా తీసుకుపోయాడు.
ధర్మలేశప్రతిచ్ఛన్నః ప్రభవం ధర్మకామయోః। అర్థముత్సృజ్య కిం రాజన్దుఃఖేన పరితప్యసే
ధర్మం ఉన్నట్టు చూపిస్తూ, నీవు ధర్మానికి, కామానికి ఆసక్తిగా ఉండి, ధనాన్ని వదిలిపెట్టావు. రాజా! ఎందుకు ఈ బాధతో తాపత్రయపడుతున్నావు?
భవతోఽనువిధానేన రాజ్యం నః పశ్యతాం హృతమ్। అహార్యమపి శక్రేణ గుప్తం గాణ్డీవధన్వనా
నీ మాటను అనుసరించి, మన కళ్లముందే మన రాజ్యం పోయింది. గాండీవధారి కాపాడినా, ఇంద్రుడికైనా దక్కని రాజ్యాన్ని మేము కోల్పోయాం.
కుణీనామివ బిల్వాని పఙ్గూనామివ ధేనవః। హృతమైశ్వర్యమస్మాకం జీవతాం భవతః కృతే
మాకు ఉన్న ఐశ్వర్యం, మీరు బతికుండగానే, మీకోసమే పోయింది. ఇది కొమ్ము వంగినవాళ్లకు బిల్వపళ్ళు లాంటిది, కాలి బలహీనులకూ ఆవులు లాంటిది.
భవతః ప్రియమిత్యేవం మహద్వ్యసనమీదృశమ్। ధర్మకామే ప్రతీతస్య ప్రతిపన్నాః స్మ భారత
మీకు ఇష్టమని మాత్రమే, ధర్మానికి నిబద్ధులై, ఇలాంటి పెద్ద కష్టాన్ని భరించాము, ఓ భారతా.
కర్శయామః స్వమిత్రాణి నన్దయామశ్చ శాత్రవాన్। ఆత్మానం భవతః శాస్త్రైర్నియమ్య భరతర్షభ
మీ బోధనల వల్ల మనం మన మిత్రులను బాధపెట్టాము, శత్రువులను ఆనందింపజేశాము. ఓ భారతశ్రేష్ఠా, మనల్ని మనమే నియంత్రించుకుంటూ ఇలా చేశాము.
యద్వయం న తదైవైతాన్ధార్తరాష్ట్రాన్నిహన్మ హి। భవతః శాస్త్రమాదాయ తన్నస్తపతి దుష్కృతమ్
మీ బోధనను పాటించి, అప్పుడే ఆ ధృతరాష్ట్ర పుత్రులను సంహరించకపోవడం మనకు పాపంగా మిగిలిపోయింది.
అథైనామన్వవేక్షస్వ మృగచర్యామివాత్మనః। అవీరాచరితాం రాజన్నబలస్థైర్నిషేవితామ్
ఓ రాజా, ఇప్పుడు మన జీవితం జంతువుల మాదిరిగా మారింది. ఇది వీరులకు తగినది కాదు, బలహీనులు మాత్రమే ఇలా జీవిస్తారు.
యాం న కృష్ణో న బీభత్సుర్నాభిమన్యుర్న సృఞ్జయాః। న చాహమభినన్దామి న చ మాద్రీసుతావుభౌ
ఈ మార్గాన్ని కృష్ణుడు, అర్జునుడు, అభిమన్యుడు, శ్రీంజయులు, నేను, మాద్రీ కుమారులు ఎవ్వరూ ఇష్టపడటం లేదు.
భవాన్ధర్మో ధర్మ ఇతి సతతం వ్రతకర్శితః। కచ్చిద్రాజన్న నిర్వేదాదాపన్నః క్లీబజీవికామ్
ఓ రాజా, మీరు ఎప్పుడూ వ్రతాలతో క్షీణించి ధర్మమే అవతారంగా నిలిచారు. మీరు నిరాశతో బలహీనుల జీవితం ఎంచుకున్నారా?
దుర్మనుష్యా హి నిర్వేదమఫలం సర్వఘాతకమ్। అశక్తాః శ్రియమాహర్తుమాత్మనః కుర్వతే ప్రియమ్
బలహీనమైనవాళ్లకు నిరాశ పనికిరాదు, అంతా నాశనం చేస్తుంది. వారు తమకు ఐశ్వర్యం సంపాదించలేక, తమకు నచ్చినదే చేస్తారు.
స భవాన్దృష్టిమాఞ్శక్తః పశ్యన్నస్మాసు పౌరుషమ్। ఆనృశంస్యపరో రాజన్నాత్మార్థమవబుధ్యసే
మీరు వివేకం, శక్తి కలవారు. మనలోని పరాక్రమాన్ని చూస్తూ, ఓ రాజా, దయతో మాత్రమే ఉండి, మీ స్వార్థాన్ని పట్టించుకోవడం లేదు.
అస్మానమీ ధార్తరాష్ట్రాః క్షమమాణానహింసతః। అశక్తానేవ మన్యన్తే తద్దుఃఖం నాహవే వధః
మనము సహనంగా, హింస చేయకుండా ఉండటాన్ని ఆ ధృతరాష్ట్ర పుత్రులు మనల్ని బలహీనులుగా భావిస్తున్నారు. యుద్ధంలో మరణించడంటే ఈ బాధ ఎక్కువ.
తత్రచేద్యుధ్యమానానామజిహ్మమనివర్తినామ్। సర్వశో హి వధః శ్రేయాన్ప్రేత్య లోకాంల్లభేమహి
అక్కడ యుద్ధంలో వెనక్కి తగిలే మనసు లేకుండా పోరాడి, మనమంతా చనిపోతే, ఆ మరణమే మాకు మేలైనది. ఎందుకంటే పరలోకాన్ని పొందుతాము.
అధవా వయమేవైతాన్నిహత్య భరతర్షభ। ఆదదీమహి గాం సర్వాం తథాపి శ్రేయ ఏవ నః
లేదా, ఓ భారతశ్రేష్ఠా, మనమే వారిని సంహరించి, భూమంతా స్వాధీనం చేసుకున్నా, అది కూడా మనకు మేలు చేస్తుంది.
సర్వథా కార్యమేతన్నః స్వధర్మమనుతిష్ఠతామ్। కాఙ్ఖతాం విషులాం కీర్తి వైరం ప్రతిచికీర్షతామ్
ఏ విధంగా చూసినా, మన ధర్మాన్ని పాటించడం మన బాధ్యత. మచ్చలేని కీర్తిని కోరుతూ, శత్రుత్వానికి ప్రతిఫలం ఇవ్వాలని మనసు పెట్టినవాళ్లం.
ఆత్మార్థం యుధ్యమానానాం జీవితే కృత్యలక్షణే। అన్యైరపి హృతే రాజ్యే ప్రశంసైవ న గర్హణా
తమ కోసం యుద్ధం చేసే వారికి, సమయం వచ్చినప్పుడు, ఇతరులు రాజ్యాన్ని తీసుకున్నా, అపహాస్యం కాదు, ప్రశంసే లభిస్తుంది.
కర్శనార్థో హి యో ధర్మో విప్రాణామాత్మనస్తథా। వ్యసనం నామ తద్రాజన్న ధర్మః స కువర్త్మతత్
ఓ రాజా, బ్రాహ్మణులకు లేదా తనకే కష్టాన్ని కలిగించే ధర్మం నిజమైన ధర్మం కాదు. అది దుర్మార్గం, దుఃఖానికి కారణం.
సర్వథా ధర్మనిత్యం తు పురుషం ధర్మదుర్బలమ్। జహతస్తాత ధర్మార్థౌ ప్రేతం దుఃఖసుఖే యథా
ఓ తండ్రి, ఎప్పుడూ ధర్మాన్ని పాటించే మనిషి ధర్మంలో బలహీనంగా ఉంటే, ధర్మం, ధనం రెండూ అతన్ని వదిలిపోతాయి. మృతునికి సుఖదుఃఖాలు లేనట్లు.
యస్య ధర్మో హి ధర్మార్థఁ క్లేశభాఙ్గ స పణ్డితః। న స ధర్మస్య వేదార్థం సూర్యస్యాన్ధః ప్రభామివ
ధర్మాన్ని కేవలం కష్టం, బాధగా భావించే వాడు పండితుడు కాదు. అతడు ధర్మార్థాన్ని గ్రహించడు, అంధుడు సూర్యుని వెలుతురు చూడలేనట్లు.
యస్య చార్థార్థ ఏవార్థః స చ నార్థస్య కోవిదః। రక్ష్యతే భృతకః పుణ్యం యథా స్యాత్తాదృగేవ సః
లాభాన్ని మాత్రమే లాభంగా భావించే వాడు లాభంలో నిపుణుడు కాదు. అతడు జీతానికి పుణ్యాన్ని కాపాడే పనివాడిలా ఉంటాడు.
అతివేలం హి యోఽర్థార్థీ నేతరావనుతిష్ఠతి। స వధ్యః సర్వభూతానాం బ్రహ్మహేవ జుగుప్సితః
ఎవరైనా అధికంగా లాభం కోసం ఇతరులా ప్రవర్తించకుండా పనిచేస్తే, అతడిని అందరూ తిట్టుతారు. బ్రహ్మహత్య చేసినవాడిని ఎలా ద్వేషిస్తారో, ఇతడినీ అంతే ద్వేషిస్తారు.
సతతం యశ్చ కామార్థీ నేతరావనుతిష్ఠతి। మిత్రాణి తస్య నశ్యన్తి ధర్మార్థాభ్యాం చ హీయతే
ఎవరైనా ఎప్పుడూ కోరికల కోసం మాత్రమే ప్రవర్తిస్తే, అతనికి స్నేహితులు పోతారు, ధర్మం, ధనం రెండూ తగ్గిపోతాయి.
తస్య ధర్మార్థహీనస్య కామాన్తే నిధనం ధ్రువమ్। కామతో రమమాణస్య మీనస్యేవామ్భసః క్షయే
ధర్మం, ధనం లేకుండా ఉండే వాడికి చివరికి కోరికలు తీరిన తర్వాత నాశనం తప్పదు. నీళ్లు పోయినప్పుడు చేప ఎలా చనిపోతుందో, కోరికల్లో మునిగిపోయినవాడికీ అదే గతి.
తస్మాద్ధర్మార్థయోర్నిత్యం న ప్రమాన్ద్యన్తి పణ్డితాః। ప్రకృతిః సా హి కామస్య పావకస్యారణిర్యథా
కాబట్టి, పండితులు ఎప్పుడూ ధర్మం, ధనాన్ని నిర్లక్ష్యం చేయరు. ఎందుకంటే, కోరిక స్వభావం మంటకు కట్టెలు ఎలా కారణమవుతాయో, అలాగే ఉంటుంది.