గుణాభావే ఫలం న్యూనం భవత్యఫలమేవ చ। అనారమ్భే హి న ఫలం న గుణో దృశ్యతే క్వచిత్
గుణాలు లేకపోతే ఫలితం తక్కువగా వస్తుంది, లేదా అసలు ఫలితం ఉండదు. పని ప్రారంభించకపోతే ఎక్కడా ఫలితమూ, గుణమూ కనబడవు.
దేశకాలావుపాయాంశ్చ మఙ్గలం స్వస్తిసిద్ధయే। యునక్తి మేధయా ధీరో యథాయోగం యథాబలమ్
తెలివితో కూడిన ధైర్యవంతుడు, విజయానికి, శుభానికి అవసరమైన చోటు, కాలం, మార్గాలు, శుభసూచకాలను తన శక్తికి తగినట్టు జోడిస్తాడు.
అప్యుపాయేన తత్కార్యముపదేష్టా పరాక్రమః। భూయిష్ఠం కర్మయోగేషు సర్వ ఏవ పరాక్రమః
ఏదైనా మార్గం ద్వారా ఆ పని పూర్తిచేయాలి. ప్రయత్నమే ముఖ్యమైనది; అన్ని పనుల్లోను శ్రమే ప్రధానమైనది.
యత్రధీమానవేక్షేత శ్రేయాసం బహుభిర్గుణైః। సామ్నైవార్థం తతో లిప్సేత్కర్మ చాస్మై ప్రయోజయేత్
ఎక్కడ మంచి లక్షణాలతో ఎక్కువ మేలు కనిపిస్తుందో, అక్కడ మృదువుగా మాట్లాడి ఆ ప్రయోజనాన్ని పొందాలి, ఆ పనిని అతనికి అప్పగించాలి.
వ్యసనం నాభికాఙ్క్షేత్త వినాశం వా యుధిష్ఠిర। అపి సిన్ధోర్గిరేర్వాఽపి కిం పునర్మర్త్యధర్మిణః
అపాయం లేదా నాశనం ఎప్పుడూ కోరుకోవద్దు, యుదిష్ఠిరా! సముద్రానికైనా, పర్వతానికైనా కాదు, మరి మానవునికి ఎలా కోరుకోవచ్చు?
ఉత్థానయుక్తః సతతం పరేషామన్తరైషణే। ఆనృణ్యమాప్నోతి నరః పరస్యాత్మన ఏవ చ
ఎప్పుడూ ఇతరులలో అవకాశాలను వెతుకుతూ శ్రమించే మనిషి, తనకు తాను, ఇతరులకు అప్పు లేకుండా స్వేచ్ఛను పొందుతాడు.
న త్వేవాత్మాఽవమన్తవ్యః పురుషేణ కదాచన। న హ్యాత్మపరిభూతస్ భూతిర్భవతి శోభనా
మనిషి ఎప్పుడూ తనను తాను తక్కువగా భావించకూడదు. తాను తక్కువగా భావిస్తే, ఆడంబరంగా ఉండే ఐశ్వర్యం కలగదు.
ఏవం సంస్థితికా సిద్ధిరియం లోకస్య భారత। చిత్రా సిద్ధిగతిః ప్రోక్తా కాలావస్థావిభాగశః
భారతా! ఈ విధంగా ప్రపంచంలో విజయానికి ఇది స్థిరమైన మార్గం. కాలం, పరిస్థితులనుబట్టి విజయానికి మార్గాలు విభిన్నంగా ఉంటాయని చెప్పబడింది.
బ్రాహ్మణం మే పితా పూర్వం వాసయామాస పణ్డితమ్। సర్వం చార్థమిమం ప్రాహ పిత్రే మే భరతర్షభ
భరతర్షభా! నా తండ్రి ఒకప్పుడు పండితుడైన బ్రాహ్మణుణ్ణి ఆహ్వానించాడు. ఆయన ఈ విషయాన్ని నా తండ్రికి పూర్తిగా వివరించాడు.
నీతిం బృహస్పతిప్రోక్తాం భ్రాతృన్మేఽగ్రాహయన్పురా। తేషాం సకాశాదశ్రౌషమహమేతాం తదా గృహే
పూర్వం నా సోదరులు, బృహస్పతి చెప్పిన నీతిని ఆయనచేత పొందారు. ఆ సమయంలో నేను ఇంట్లో వాళ్లచేత ఈ మాటలు విన్నాను.
స మాం రాజన్కర్మవతీమాగతామాహ సాన్త్వయన్। శుశ్రూషమాణామాసీనాం పితురఙ్కే యుధిష్ఠిర
రాజా! నేను పనిలో నైపుణ్యంతో వచ్చి, తండ్రి మడిలో కూర్చొని వినాలని ఉత్సాహంగా ఉండగా, ఆయన నన్ను ఓదార్చుతూ ఈ మాటలు చెప్పాడు.
అన్యేషాం కర్మ సఫలమస్మాకమపి వా పునః। విప్రకర్షేణ బుద్ధ్యేత కృతకర్మా యథా ఫలమ్
పని ఫలితం కొన్నిసార్లు ఇతరులదైనా, మళ్లీ మనదైనా కావచ్చు. తేడా వల్ల, పని చేసినవాడు ఫలితాన్ని వచ్చినప్పుడు గుర్తిస్తాడు.
యాజ్ఞసేన్యా వచః శ్రుత్వా భీమసేనో హ్యమర్షణః। నిశ్వసన్నుపసంగమ్య క్రుద్ధో రాజానమబ్రవీత్
యాజ్ఞసేనీ మాటలు విని, భీమసేనుడు కోపంతో ఊపిరి పీల్చుకుంటూ రాజుని దగ్గరకు వెళ్లి, ఆగ్రహంతో ఇలా అన్నాడు.
రాజన్సత్పదవీం ధర్మ్యాం వ్రజ సత్పురుషోచితామ్। ధర్మకామార్థహీనానాం కిం నో వస్తుం తపోవనే
రాజా! నీతి మార్గాన్ని, సత్పురుషులకు తగిన ధర్మ మార్గాన్ని అనుసరించు. ధర్మం, కామం, అర్థం లేని తపోవనంలో మనకు ఉండటం ఏమి ఉపయోగం?
నైవ ధర్మేణ తద్రాజ్యం నార్జవేణ న చౌజసా। అక్షకూటమధిష్ఠాయ హృతం దుర్యోధనేన వై
ఆ రాజ్యాన్ని ధర్మంతో గానీ, నిజాయితీతో గానీ, బలంతో గానీ కాదు; దుర్యోధనుడు పాశక్రీడలో మోసంతో దక్కించుకున్నాడు.
గోమాయునేవ సింహానాం దిర్బలేన బలీయసామ్। ఆమిపం విఘసాశేన తద్వద్రాజ్యం హి నో హృతమ్
ఎలాగైతే నక్కలు సింహాల వేటను, బలవంతులదాన్ని బలహీనులు దోచుకుంటారో, అలాగే మన రాజ్యాన్ని లాభం కోసం మిగిలిన మాంసంలా తీసుకుపోయాడు.
ధర్మలేశప్రతిచ్ఛన్నః ప్రభవం ధర్మకామయోః। అర్థముత్సృజ్య కిం రాజన్దుఃఖేన పరితప్యసే
ధర్మం ఉన్నట్టు చూపిస్తూ, నీవు ధర్మానికి, కామానికి ఆసక్తిగా ఉండి, ధనాన్ని వదిలిపెట్టావు. రాజా! ఎందుకు ఈ బాధతో తాపత్రయపడుతున్నావు?
భవతోఽనువిధానేన రాజ్యం నః పశ్యతాం హృతమ్। అహార్యమపి శక్రేణ గుప్తం గాణ్డీవధన్వనా
నీ మాటను అనుసరించి, మన కళ్లముందే మన రాజ్యం పోయింది. గాండీవధారి కాపాడినా, ఇంద్రుడికైనా దక్కని రాజ్యాన్ని మేము కోల్పోయాం.
కుణీనామివ బిల్వాని పఙ్గూనామివ ధేనవః। హృతమైశ్వర్యమస్మాకం జీవతాం భవతః కృతే
మాకు ఉన్న ఐశ్వర్యం, మీరు బతికుండగానే, మీకోసమే పోయింది. ఇది కొమ్ము వంగినవాళ్లకు బిల్వపళ్ళు లాంటిది, కాలి బలహీనులకూ ఆవులు లాంటిది.
భవతః ప్రియమిత్యేవం మహద్వ్యసనమీదృశమ్। ధర్మకామే ప్రతీతస్య ప్రతిపన్నాః స్మ భారత
మీకు ఇష్టమని మాత్రమే, ధర్మానికి నిబద్ధులై, ఇలాంటి పెద్ద కష్టాన్ని భరించాము, ఓ భారతా.
కర్శయామః స్వమిత్రాణి నన్దయామశ్చ శాత్రవాన్। ఆత్మానం భవతః శాస్త్రైర్నియమ్య భరతర్షభ
మీ బోధనల వల్ల మనం మన మిత్రులను బాధపెట్టాము, శత్రువులను ఆనందింపజేశాము. ఓ భారతశ్రేష్ఠా, మనల్ని మనమే నియంత్రించుకుంటూ ఇలా చేశాము.
యద్వయం న తదైవైతాన్ధార్తరాష్ట్రాన్నిహన్మ హి। భవతః శాస్త్రమాదాయ తన్నస్తపతి దుష్కృతమ్
మీ బోధనను పాటించి, అప్పుడే ఆ ధృతరాష్ట్ర పుత్రులను సంహరించకపోవడం మనకు పాపంగా మిగిలిపోయింది.
అథైనామన్వవేక్షస్వ మృగచర్యామివాత్మనః। అవీరాచరితాం రాజన్నబలస్థైర్నిషేవితామ్
ఓ రాజా, ఇప్పుడు మన జీవితం జంతువుల మాదిరిగా మారింది. ఇది వీరులకు తగినది కాదు, బలహీనులు మాత్రమే ఇలా జీవిస్తారు.
యాం న కృష్ణో న బీభత్సుర్నాభిమన్యుర్న సృఞ్జయాః। న చాహమభినన్దామి న చ మాద్రీసుతావుభౌ
ఈ మార్గాన్ని కృష్ణుడు, అర్జునుడు, అభిమన్యుడు, శ్రీంజయులు, నేను, మాద్రీ కుమారులు ఎవ్వరూ ఇష్టపడటం లేదు.
భవాన్ధర్మో ధర్మ ఇతి సతతం వ్రతకర్శితః। కచ్చిద్రాజన్న నిర్వేదాదాపన్నః క్లీబజీవికామ్
ఓ రాజా, మీరు ఎప్పుడూ వ్రతాలతో క్షీణించి ధర్మమే అవతారంగా నిలిచారు. మీరు నిరాశతో బలహీనుల జీవితం ఎంచుకున్నారా?
దుర్మనుష్యా హి నిర్వేదమఫలం సర్వఘాతకమ్। అశక్తాః శ్రియమాహర్తుమాత్మనః కుర్వతే ప్రియమ్
బలహీనమైనవాళ్లకు నిరాశ పనికిరాదు, అంతా నాశనం చేస్తుంది. వారు తమకు ఐశ్వర్యం సంపాదించలేక, తమకు నచ్చినదే చేస్తారు.
స భవాన్దృష్టిమాఞ్శక్తః పశ్యన్నస్మాసు పౌరుషమ్। ఆనృశంస్యపరో రాజన్నాత్మార్థమవబుధ్యసే
మీరు వివేకం, శక్తి కలవారు. మనలోని పరాక్రమాన్ని చూస్తూ, ఓ రాజా, దయతో మాత్రమే ఉండి, మీ స్వార్థాన్ని పట్టించుకోవడం లేదు.
అస్మానమీ ధార్తరాష్ట్రాః క్షమమాణానహింసతః। అశక్తానేవ మన్యన్తే తద్దుఃఖం నాహవే వధః
మనము సహనంగా, హింస చేయకుండా ఉండటాన్ని ఆ ధృతరాష్ట్ర పుత్రులు మనల్ని బలహీనులుగా భావిస్తున్నారు. యుద్ధంలో మరణించడంటే ఈ బాధ ఎక్కువ.
తత్రచేద్యుధ్యమానానామజిహ్మమనివర్తినామ్। సర్వశో హి వధః శ్రేయాన్ప్రేత్య లోకాంల్లభేమహి
అక్కడ యుద్ధంలో వెనక్కి తగిలే మనసు లేకుండా పోరాడి, మనమంతా చనిపోతే, ఆ మరణమే మాకు మేలైనది. ఎందుకంటే పరలోకాన్ని పొందుతాము.
అధవా వయమేవైతాన్నిహత్య భరతర్షభ। ఆదదీమహి గాం సర్వాం తథాపి శ్రేయ ఏవ నః
లేదా, ఓ భారతశ్రేష్ఠా, మనమే వారిని సంహరించి, భూమంతా స్వాధీనం చేసుకున్నా, అది కూడా మనకు మేలు చేస్తుంది.