అసంభవే త్వస్య హేతుః ప్రాయశ్చిత్తం తు లక్ష్యతే। కృతేకర్మణి రాజేన్ద్ర తథాఽనృణ్యమవాప్నుతే
ఏదైనా సాధ్యం కాకపోతే, ప్రాయశ్చిత్తం చేయమని చెబుతారు. పని చేసిన తర్వాత, రాజా! అప్పు తీరినట్లవుతుంది.
అలక్ష్మీరావిశత్యేనం శయానమలసం నరమ్। నిఃసంశయం ఫలం లబ్ధ్వా దక్షో భూతిముపాశ్నుతే
పడి ఉండే సోమరిని దురదృష్టం పట్టేస్తుంది. కానీ కష్టపడే వాడు ఫలితాన్ని పొందాక, సంపదను ఆనందంగా అనుభవిస్తాడు.
అనర్థం సంశయావస్థం గృణన్త్యాముక్తసశంయాః। ధీరా నరాః కర్మరతా న తు నిఃసంశయాః క్వచిత్
సందేహంలో ఉండేవారు దురదృష్టాన్నీ, అనిశ్చితినీ మెచ్చుకుంటారు. కానీ ధైర్యవంతులు, పనిలో నిమగ్నులు ఎప్పుడూ నిశ్చయంగా ఉంటారు.
ఏకాన్తే నహ్యనర్థోఽయం వర్తతేఽస్మాసు సాంప్రతమ్। స తు నిఃసంశయం న స్యాత్త్వయి కర్మణ్యవస్థితే
ఇప్పుడు మనలో పూర్తిగా దురదృష్టం లేదు. కానీ నీవు పనిలో నిష్క్రియగా ఉంటే, నిశ్చయం ఉండదు.
అథవాఽసిద్ధిరేవ స్యాన్మహిమా తు తదేవ తే। వృకోదరస్య బీభత్సోర్భాత్రోశ్చ యమయోరపి
లేకపోతే, విఫలమే అయినా అది నీ గొప్పతనం. అది వృకోదరుడికి, బీభత్సునికి, యమబంధువులకు కూడా వర్తిస్తుంది.
పృథివీం లాఙ్గలేనేహ కృష్ట్వా బీజం వపత్యుత। ఆస్తేఽథ కర్షకస్తూష్ణీం పర్జన్యస్తత్ర కారణమ్
ఇక్కడ రైతు నేలను లాంగలంతో దున్ని విత్తనం వేసి, మౌనంగా కూర్చుంటాడు. అక్కడ వానే కారణం.
వృష్టిశ్చేన్నానుగృహ్ణీయాదనేనాస్తత్ర కర్షకః। యదన్యః పురుషః కుర్యాత్తత్కృతం సఫలం మయా
వాన కురవకపోతే, రైతుకు ఫలితం దక్కదు. మరొకడు చేసిన పని, నేను చేసినదే ఫలితమిస్తుందని తెలుసుకోవాలి.
తచ్చేదం ఫలమస్మాకమపరాధో న మే క్వచిత్। ఇతి ధీరోఽన్వవేక్ష్యైవ నాత్మానం తత్రగర్హయేత్
ఈ ఫలితం మనదైతే, నాలో ఎక్కడా తప్పు లేదు. అలా బుద్ధిమంతుడు ఆలోచించి, ఆ విషయంలో తనను తాను నిందించకూడదు.
కుర్వతో నార్థసిద్ధిర్మే భవతీతి హ భారత। నిర్వేదో నాత్ర గన్తవ్యో ద్వావన్తౌ యస్య కర్మణః
పని చేస్తూ ఫలితం రాకపోతే, ఓ భారతా! నిరాశ చెందకూడదు. ఎందుకంటే పనికి రెండు ఫలితాలే ఉంటాయి.
సిద్ధిర్వాఽప్యథవాఽసిద్ధిరప్రవృత్తిరతోఽన్యథా। బహూనాం సమవాయే హి భావానాం కర్మ సిధ్యతి
విజయం లేదా అపజయం, లేకపోతే పని చేయకపోవడం—ఇవి మూడు. ఎందుకంటే అనేక కారణాలు కలిసినప్పుడు మాత్రమే పని ఫలిస్తుంది.
గుణాభావే ఫలం న్యూనం భవత్యఫలమేవ చ। అనారమ్భే హి న ఫలం న గుణో దృశ్యతే క్వచిత్
గుణాలు లేకపోతే ఫలితం తక్కువగా వస్తుంది, లేదా అసలు ఫలితం ఉండదు. పని ప్రారంభించకపోతే ఎక్కడా ఫలితమూ, గుణమూ కనబడవు.
దేశకాలావుపాయాంశ్చ మఙ్గలం స్వస్తిసిద్ధయే। యునక్తి మేధయా ధీరో యథాయోగం యథాబలమ్
తెలివితో కూడిన ధైర్యవంతుడు, విజయానికి, శుభానికి అవసరమైన చోటు, కాలం, మార్గాలు, శుభసూచకాలను తన శక్తికి తగినట్టు జోడిస్తాడు.
అప్యుపాయేన తత్కార్యముపదేష్టా పరాక్రమః। భూయిష్ఠం కర్మయోగేషు సర్వ ఏవ పరాక్రమః
ఏదైనా మార్గం ద్వారా ఆ పని పూర్తిచేయాలి. ప్రయత్నమే ముఖ్యమైనది; అన్ని పనుల్లోను శ్రమే ప్రధానమైనది.
యత్రధీమానవేక్షేత శ్రేయాసం బహుభిర్గుణైః। సామ్నైవార్థం తతో లిప్సేత్కర్మ చాస్మై ప్రయోజయేత్
ఎక్కడ మంచి లక్షణాలతో ఎక్కువ మేలు కనిపిస్తుందో, అక్కడ మృదువుగా మాట్లాడి ఆ ప్రయోజనాన్ని పొందాలి, ఆ పనిని అతనికి అప్పగించాలి.
వ్యసనం నాభికాఙ్క్షేత్త వినాశం వా యుధిష్ఠిర। అపి సిన్ధోర్గిరేర్వాఽపి కిం పునర్మర్త్యధర్మిణః
అపాయం లేదా నాశనం ఎప్పుడూ కోరుకోవద్దు, యుదిష్ఠిరా! సముద్రానికైనా, పర్వతానికైనా కాదు, మరి మానవునికి ఎలా కోరుకోవచ్చు?
ఉత్థానయుక్తః సతతం పరేషామన్తరైషణే। ఆనృణ్యమాప్నోతి నరః పరస్యాత్మన ఏవ చ
ఎప్పుడూ ఇతరులలో అవకాశాలను వెతుకుతూ శ్రమించే మనిషి, తనకు తాను, ఇతరులకు అప్పు లేకుండా స్వేచ్ఛను పొందుతాడు.
న త్వేవాత్మాఽవమన్తవ్యః పురుషేణ కదాచన। న హ్యాత్మపరిభూతస్ భూతిర్భవతి శోభనా
మనిషి ఎప్పుడూ తనను తాను తక్కువగా భావించకూడదు. తాను తక్కువగా భావిస్తే, ఆడంబరంగా ఉండే ఐశ్వర్యం కలగదు.
ఏవం సంస్థితికా సిద్ధిరియం లోకస్య భారత। చిత్రా సిద్ధిగతిః ప్రోక్తా కాలావస్థావిభాగశః
భారతా! ఈ విధంగా ప్రపంచంలో విజయానికి ఇది స్థిరమైన మార్గం. కాలం, పరిస్థితులనుబట్టి విజయానికి మార్గాలు విభిన్నంగా ఉంటాయని చెప్పబడింది.
బ్రాహ్మణం మే పితా పూర్వం వాసయామాస పణ్డితమ్। సర్వం చార్థమిమం ప్రాహ పిత్రే మే భరతర్షభ
భరతర్షభా! నా తండ్రి ఒకప్పుడు పండితుడైన బ్రాహ్మణుణ్ణి ఆహ్వానించాడు. ఆయన ఈ విషయాన్ని నా తండ్రికి పూర్తిగా వివరించాడు.
నీతిం బృహస్పతిప్రోక్తాం భ్రాతృన్మేఽగ్రాహయన్పురా। తేషాం సకాశాదశ్రౌషమహమేతాం తదా గృహే
పూర్వం నా సోదరులు, బృహస్పతి చెప్పిన నీతిని ఆయనచేత పొందారు. ఆ సమయంలో నేను ఇంట్లో వాళ్లచేత ఈ మాటలు విన్నాను.
స మాం రాజన్కర్మవతీమాగతామాహ సాన్త్వయన్। శుశ్రూషమాణామాసీనాం పితురఙ్కే యుధిష్ఠిర
రాజా! నేను పనిలో నైపుణ్యంతో వచ్చి, తండ్రి మడిలో కూర్చొని వినాలని ఉత్సాహంగా ఉండగా, ఆయన నన్ను ఓదార్చుతూ ఈ మాటలు చెప్పాడు.
అన్యేషాం కర్మ సఫలమస్మాకమపి వా పునః। విప్రకర్షేణ బుద్ధ్యేత కృతకర్మా యథా ఫలమ్
పని ఫలితం కొన్నిసార్లు ఇతరులదైనా, మళ్లీ మనదైనా కావచ్చు. తేడా వల్ల, పని చేసినవాడు ఫలితాన్ని వచ్చినప్పుడు గుర్తిస్తాడు.
యాజ్ఞసేన్యా వచః శ్రుత్వా భీమసేనో హ్యమర్షణః। నిశ్వసన్నుపసంగమ్య క్రుద్ధో రాజానమబ్రవీత్
యాజ్ఞసేనీ మాటలు విని, భీమసేనుడు కోపంతో ఊపిరి పీల్చుకుంటూ రాజుని దగ్గరకు వెళ్లి, ఆగ్రహంతో ఇలా అన్నాడు.
రాజన్సత్పదవీం ధర్మ్యాం వ్రజ సత్పురుషోచితామ్। ధర్మకామార్థహీనానాం కిం నో వస్తుం తపోవనే
రాజా! నీతి మార్గాన్ని, సత్పురుషులకు తగిన ధర్మ మార్గాన్ని అనుసరించు. ధర్మం, కామం, అర్థం లేని తపోవనంలో మనకు ఉండటం ఏమి ఉపయోగం?
నైవ ధర్మేణ తద్రాజ్యం నార్జవేణ న చౌజసా। అక్షకూటమధిష్ఠాయ హృతం దుర్యోధనేన వై
ఆ రాజ్యాన్ని ధర్మంతో గానీ, నిజాయితీతో గానీ, బలంతో గానీ కాదు; దుర్యోధనుడు పాశక్రీడలో మోసంతో దక్కించుకున్నాడు.
గోమాయునేవ సింహానాం దిర్బలేన బలీయసామ్। ఆమిపం విఘసాశేన తద్వద్రాజ్యం హి నో హృతమ్
ఎలాగైతే నక్కలు సింహాల వేటను, బలవంతులదాన్ని బలహీనులు దోచుకుంటారో, అలాగే మన రాజ్యాన్ని లాభం కోసం మిగిలిన మాంసంలా తీసుకుపోయాడు.
ధర్మలేశప్రతిచ్ఛన్నః ప్రభవం ధర్మకామయోః। అర్థముత్సృజ్య కిం రాజన్దుఃఖేన పరితప్యసే
ధర్మం ఉన్నట్టు చూపిస్తూ, నీవు ధర్మానికి, కామానికి ఆసక్తిగా ఉండి, ధనాన్ని వదిలిపెట్టావు. రాజా! ఎందుకు ఈ బాధతో తాపత్రయపడుతున్నావు?
భవతోఽనువిధానేన రాజ్యం నః పశ్యతాం హృతమ్। అహార్యమపి శక్రేణ గుప్తం గాణ్డీవధన్వనా
నీ మాటను అనుసరించి, మన కళ్లముందే మన రాజ్యం పోయింది. గాండీవధారి కాపాడినా, ఇంద్రుడికైనా దక్కని రాజ్యాన్ని మేము కోల్పోయాం.
కుణీనామివ బిల్వాని పఙ్గూనామివ ధేనవః। హృతమైశ్వర్యమస్మాకం జీవతాం భవతః కృతే
మాకు ఉన్న ఐశ్వర్యం, మీరు బతికుండగానే, మీకోసమే పోయింది. ఇది కొమ్ము వంగినవాళ్లకు బిల్వపళ్ళు లాంటిది, కాలి బలహీనులకూ ఆవులు లాంటిది.
భవతః ప్రియమిత్యేవం మహద్వ్యసనమీదృశమ్। ధర్మకామే ప్రతీతస్య ప్రతిపన్నాః స్మ భారత
మీకు ఇష్టమని మాత్రమే, ధర్మానికి నిబద్ధులై, ఇలాంటి పెద్ద కష్టాన్ని భరించాము, ఓ భారతా.