కర్తృత్వాదేవ పురుషః కర్మసిద్ధౌ ప్రశస్యతే। అసిద్ధౌ నిన్ద్యతే చాపి కర్మనాశః కథం త్విహ
ఒక మనిషి పనిలో విజయాన్ని సాధిస్తే, అతడిని అందరూ పొగిడతారు. విఫలమైతే, నిందిస్తారు. కానీ ఈ లోకంలో ఆ పని పూర్తిగా నశించిపోతుందా?
సర్వమేవ హఠేనైకే దైవేనైకే వదన్త్యుత। పుంసః ప్రయత్నజం కేచిద్దైవమేతద్విశిష్యతే
కొంతమంది ప్రతీది బలవంతంగా జరుగుతుందని అంటారు. మరికొందరు విధి వల్లే అన్నీ జరుగుతాయని చెబుతారు. ఇంకొందరు మనిషి ప్రయత్నమే ముఖ్యమని నమ్ముతారు. ఇంకొంతమంది మాత్రం విధి ప్రయత్నాన్ని మించిపోతుందని భావిస్తారు.
న చైవైతావతా కార్యం మన్యన్త ఇతి చాపరే। అస్తి సర్వమదృశ్యం తు దిష్టం చైవ తథా హఠః
ఇంకా కొందరు, ఇంతచేసినా పని పూర్తవుతుందని అనుకోరు. అన్నీ మనకు కనబడవు, అదృష్టమూ, శ్రమ కూడా అంతే అంటారు.
దృశ్యతే హి హఠాచ్చైవ దిష్టాచ్చార్థస్య సంతతిః। కించిద్దైవాద్ధఠాత్కించిత్కించిదేవ స్వకర్మతః
ఫలితాలు శ్రమ వల్లా, అదృష్టం వల్లా కలుగుతాయని మనం చూస్తూనే ఉన్నాం. కొన్ని విషయాలు దైవం వల్ల, కొన్ని శ్రమ వల్ల, మరికొన్ని మన స్వంత చర్యల వల్ల కలుగుతాయి.
పురుషః ఫలమాప్నోతి చతుర్థం నాత్ర కారణమ్। కుశలాః ప్రతిజానన్తి యే వై తత్త్వవిదోజనాః
ఒకడు నాలుగో విధమైన ఫలితాన్ని పొందుతాడు, దానికి ఇక్కడ కారణం ఉండదు. నిజాన్ని తెలిసిన పండితులు ఇదే అంటారు.
తథైవ ధాతా భూతానామిష్టానిష్టఫలప్రదః। యది న స్వానన భూతానాం కృపణో నామ కశ్చన
అలాగే, సృష్టికర్త ప్రాణులకు ఇష్టమైనదీ, ఇష్టంలేనిదీ ఫలితంగా ఇస్తాడు. తన సొంత సృష్టికి ఇవ్వకపోతే, ఆయనను కఠినుడని అంటారు.
యంయమర్థమభిప్రేప్సుః కురుతే కర్మ పూరుషః। తత్తత్సఫలమేవ స్యాద్యది న స్యాత్పురా కృతమ్
ఏ మనిషి ఏ ఫలితాన్ని కోరుకుంటూ ఏ పని చేసినా, అది ముందే జరిగిపోలేదంటే, ఆ ఫలితం తప్పక వస్తుంది.
త్రిద్వారామర్థసిద్ధిం తు నానుపశ్యన్తి యే నరాః। తథైవానర్థసిద్ధిం చ యథా లోకాస్తథైవ తే
ఎవరు ఫలితాన్ని సాధించడానికి మూడు మార్గాలు చూడరో, వారు దురదృష్టాన్ని సాధించడానికీ మార్గాలు చూడరు. ఇతరుల్లా వారూ అలాగే ఉంటారు.
కర్తవ్యమేవ కర్మేతి మనోరేష వినిశ్చయః। ఏకాన్తేన హ్యనీహోఽయం వర్తతేఽస్మాసు సంప్రతి
పని చేయాల్సిందే అని మనసు నిశ్చయిస్తుంది. కానీ ఇప్పుడు మనలో అలసత్వమే ఎక్కువగా ఉంది.
కుర్వతో హి భవత్యేవ ప్రాయేణేహ యుధిష్ఠిర। ఏకాన్తఫలసిద్ధిం తు న విన్దత్యలసః క్వచిత్
పని చేసే వారికి సాధారణంగా ఫలితాలు వస్తాయి, యుదిష్ఠిరా! కానీ సోమరికి ఎక్కడా పూర్తిగా ఫలితం దక్కదు.
అసంభవే త్వస్య హేతుః ప్రాయశ్చిత్తం తు లక్ష్యతే। కృతేకర్మణి రాజేన్ద్ర తథాఽనృణ్యమవాప్నుతే
ఏదైనా సాధ్యం కాకపోతే, ప్రాయశ్చిత్తం చేయమని చెబుతారు. పని చేసిన తర్వాత, రాజా! అప్పు తీరినట్లవుతుంది.
అలక్ష్మీరావిశత్యేనం శయానమలసం నరమ్। నిఃసంశయం ఫలం లబ్ధ్వా దక్షో భూతిముపాశ్నుతే
పడి ఉండే సోమరిని దురదృష్టం పట్టేస్తుంది. కానీ కష్టపడే వాడు ఫలితాన్ని పొందాక, సంపదను ఆనందంగా అనుభవిస్తాడు.
అనర్థం సంశయావస్థం గృణన్త్యాముక్తసశంయాః। ధీరా నరాః కర్మరతా న తు నిఃసంశయాః క్వచిత్
సందేహంలో ఉండేవారు దురదృష్టాన్నీ, అనిశ్చితినీ మెచ్చుకుంటారు. కానీ ధైర్యవంతులు, పనిలో నిమగ్నులు ఎప్పుడూ నిశ్చయంగా ఉంటారు.
ఏకాన్తే నహ్యనర్థోఽయం వర్తతేఽస్మాసు సాంప్రతమ్। స తు నిఃసంశయం న స్యాత్త్వయి కర్మణ్యవస్థితే
ఇప్పుడు మనలో పూర్తిగా దురదృష్టం లేదు. కానీ నీవు పనిలో నిష్క్రియగా ఉంటే, నిశ్చయం ఉండదు.
అథవాఽసిద్ధిరేవ స్యాన్మహిమా తు తదేవ తే। వృకోదరస్య బీభత్సోర్భాత్రోశ్చ యమయోరపి
లేకపోతే, విఫలమే అయినా అది నీ గొప్పతనం. అది వృకోదరుడికి, బీభత్సునికి, యమబంధువులకు కూడా వర్తిస్తుంది.
పృథివీం లాఙ్గలేనేహ కృష్ట్వా బీజం వపత్యుత। ఆస్తేఽథ కర్షకస్తూష్ణీం పర్జన్యస్తత్ర కారణమ్
ఇక్కడ రైతు నేలను లాంగలంతో దున్ని విత్తనం వేసి, మౌనంగా కూర్చుంటాడు. అక్కడ వానే కారణం.
వృష్టిశ్చేన్నానుగృహ్ణీయాదనేనాస్తత్ర కర్షకః। యదన్యః పురుషః కుర్యాత్తత్కృతం సఫలం మయా
వాన కురవకపోతే, రైతుకు ఫలితం దక్కదు. మరొకడు చేసిన పని, నేను చేసినదే ఫలితమిస్తుందని తెలుసుకోవాలి.
తచ్చేదం ఫలమస్మాకమపరాధో న మే క్వచిత్। ఇతి ధీరోఽన్వవేక్ష్యైవ నాత్మానం తత్రగర్హయేత్
ఈ ఫలితం మనదైతే, నాలో ఎక్కడా తప్పు లేదు. అలా బుద్ధిమంతుడు ఆలోచించి, ఆ విషయంలో తనను తాను నిందించకూడదు.
కుర్వతో నార్థసిద్ధిర్మే భవతీతి హ భారత। నిర్వేదో నాత్ర గన్తవ్యో ద్వావన్తౌ యస్య కర్మణః
పని చేస్తూ ఫలితం రాకపోతే, ఓ భారతా! నిరాశ చెందకూడదు. ఎందుకంటే పనికి రెండు ఫలితాలే ఉంటాయి.
సిద్ధిర్వాఽప్యథవాఽసిద్ధిరప్రవృత్తిరతోఽన్యథా। బహూనాం సమవాయే హి భావానాం కర్మ సిధ్యతి
విజయం లేదా అపజయం, లేకపోతే పని చేయకపోవడం—ఇవి మూడు. ఎందుకంటే అనేక కారణాలు కలిసినప్పుడు మాత్రమే పని ఫలిస్తుంది.
గుణాభావే ఫలం న్యూనం భవత్యఫలమేవ చ। అనారమ్భే హి న ఫలం న గుణో దృశ్యతే క్వచిత్
గుణాలు లేకపోతే ఫలితం తక్కువగా వస్తుంది, లేదా అసలు ఫలితం ఉండదు. పని ప్రారంభించకపోతే ఎక్కడా ఫలితమూ, గుణమూ కనబడవు.
దేశకాలావుపాయాంశ్చ మఙ్గలం స్వస్తిసిద్ధయే। యునక్తి మేధయా ధీరో యథాయోగం యథాబలమ్
తెలివితో కూడిన ధైర్యవంతుడు, విజయానికి, శుభానికి అవసరమైన చోటు, కాలం, మార్గాలు, శుభసూచకాలను తన శక్తికి తగినట్టు జోడిస్తాడు.
అప్యుపాయేన తత్కార్యముపదేష్టా పరాక్రమః। భూయిష్ఠం కర్మయోగేషు సర్వ ఏవ పరాక్రమః
ఏదైనా మార్గం ద్వారా ఆ పని పూర్తిచేయాలి. ప్రయత్నమే ముఖ్యమైనది; అన్ని పనుల్లోను శ్రమే ప్రధానమైనది.
యత్రధీమానవేక్షేత శ్రేయాసం బహుభిర్గుణైః। సామ్నైవార్థం తతో లిప్సేత్కర్మ చాస్మై ప్రయోజయేత్
ఎక్కడ మంచి లక్షణాలతో ఎక్కువ మేలు కనిపిస్తుందో, అక్కడ మృదువుగా మాట్లాడి ఆ ప్రయోజనాన్ని పొందాలి, ఆ పనిని అతనికి అప్పగించాలి.
వ్యసనం నాభికాఙ్క్షేత్త వినాశం వా యుధిష్ఠిర। అపి సిన్ధోర్గిరేర్వాఽపి కిం పునర్మర్త్యధర్మిణః
అపాయం లేదా నాశనం ఎప్పుడూ కోరుకోవద్దు, యుదిష్ఠిరా! సముద్రానికైనా, పర్వతానికైనా కాదు, మరి మానవునికి ఎలా కోరుకోవచ్చు?
ఉత్థానయుక్తః సతతం పరేషామన్తరైషణే। ఆనృణ్యమాప్నోతి నరః పరస్యాత్మన ఏవ చ
ఎప్పుడూ ఇతరులలో అవకాశాలను వెతుకుతూ శ్రమించే మనిషి, తనకు తాను, ఇతరులకు అప్పు లేకుండా స్వేచ్ఛను పొందుతాడు.
న త్వేవాత్మాఽవమన్తవ్యః పురుషేణ కదాచన। న హ్యాత్మపరిభూతస్ భూతిర్భవతి శోభనా
మనిషి ఎప్పుడూ తనను తాను తక్కువగా భావించకూడదు. తాను తక్కువగా భావిస్తే, ఆడంబరంగా ఉండే ఐశ్వర్యం కలగదు.
ఏవం సంస్థితికా సిద్ధిరియం లోకస్య భారత। చిత్రా సిద్ధిగతిః ప్రోక్తా కాలావస్థావిభాగశః
భారతా! ఈ విధంగా ప్రపంచంలో విజయానికి ఇది స్థిరమైన మార్గం. కాలం, పరిస్థితులనుబట్టి విజయానికి మార్గాలు విభిన్నంగా ఉంటాయని చెప్పబడింది.
బ్రాహ్మణం మే పితా పూర్వం వాసయామాస పణ్డితమ్। సర్వం చార్థమిమం ప్రాహ పిత్రే మే భరతర్షభ
భరతర్షభా! నా తండ్రి ఒకప్పుడు పండితుడైన బ్రాహ్మణుణ్ణి ఆహ్వానించాడు. ఆయన ఈ విషయాన్ని నా తండ్రికి పూర్తిగా వివరించాడు.
నీతిం బృహస్పతిప్రోక్తాం భ్రాతృన్మేఽగ్రాహయన్పురా। తేషాం సకాశాదశ్రౌషమహమేతాం తదా గృహే
పూర్వం నా సోదరులు, బృహస్పతి చెప్పిన నీతిని ఆయనచేత పొందారు. ఆ సమయంలో నేను ఇంట్లో వాళ్లచేత ఈ మాటలు విన్నాను.