ఉత్సీదేరన్ప్రజాః సర్వా న కుర్యుః కర్మ చేద్యది। [తథా హ్యేతా న వర్ధేరన్కర్మ చేదఫలం భవేత్ ।।]
ప్రజలు కర్మ చేయకపోతే, అన్ని జీవులు నశించిపోతారు. అలాగే, కర్మలకు ఫలితం లేకపోతే, ఇవి పెరగవు.
దృష్ట్వాఽపిచ ఫలం కర్మ పశ్యామః కుర్వతో జనాన్। నాన్యథా హ్యపి జానన్తి వృత్తిం లోకాః కథంచన
కర్మ ఫలితాన్ని చూసి, మనం జనులు కర్మ చేస్తున్నారని గమనిస్తాం. లేకపోతే, లోకానికి జీవనం ఎలా సాగించాలో తెలియదు.
యశ్చ దిష్టపరో లోకే యశ్చాపి హఠవాదకః। ఉభావపి శఠావేతౌ కర్మబుద్ధిః ప్రశస్యతే
ఈ లోకంలో దృష్టిని నమ్మేవాడు, గట్టి మాటలు చెప్పేవాడు ఇద్దరూ మోసగాళ్లే. కర్మను ఆధారంగా చేసుకున్న బుద్ధే ప్రశంసనీయం.
యో హి దిష్టముపాసీత నిర్విచేష్టః సుఖం స్వపన్। అవసీదేత్సుదుర్బుద్ధిరామో ఘట ఇవోదకే
దృష్టిని నమ్మి, ఏ పని చేయకుండా, సుఖంగా నిద్రపోయేవాడు, మూర్ఖుడై, సహాయహీనుడై, నీటిలో మట్టికుండలా దిగజారిపోతాడు.
తథైవ హఠబుద్ధిర్యః శక్తః కర్మణ్యకర్మకృత్। ఆసీత న చిరం జీవేదనాథ ఇవ దుర్బలః
అలాగే, ఎవడైనా దృఢమైన మనసుతో, చేయగలిగినా పనులు చేయకుండా కూర్చుంటే, అలాంటి వాడు బలహీనుడిలా ఎక్కువ కాలం బతకడు.
అకస్మాదిహ యః కశ్చిదర్థం ప్రాప్నోతి పూరుషః। తం హఠేనేతి మన్యన్తే స హి యత్నో న కస్యచిత్
ఇక్కడ ఎవరికైనా అకస్మాత్తుగా ఏదైనా సంపాదించగలిగితే, అది బలవంతంగా వచ్చిందని అంటారు. ఎందుకంటే అలాంటి ఫలితానికి ఎవరి ప్రయత్నమూ కారణం కాదు.
వశ్చాపి కశ్రిత్పురుషో దిష్టం నామ భజత్యుత। దైవేన విధినా పార్థ తద్దైవమితి నిశ్చితమ్
ఒకవేళ ఎవరికైనా విధిగా ఏదైనా దక్కితే, అది దైవకృప అని అంటారు. అర్జునా, అది ఖచ్చితంగా దైవ నిర్ణయమే.
యత్తావస్కర్మణా కించిత్ఫలమాప్నోతి పూరుషః। ప్రత్యక్షం చక్షుషా దృష్టం తత్పౌరుషమితి శ్రుతమ్
ఒక మనిషి తన కృషితో ఏదైనా ఫలితం పొందితే, అది మన కళ్లతో కనిపించే సాక్షాత్కారమే. అలాంటి ఫలితాన్ని మనుషుల ప్రయత్న ఫలమని అంటారు.
స్వభావతః ప్రవృత్తో యః ప్రాప్నోత్యర్థం న కారణాత్। తత్స్వభావాత్ప్రకం విద్ధి ఫలం పురుషసత్తమ
తన స్వభావానుసారం ఎవరు ఏదైనా పని చేసి, కారణం లేకుండానే ఫలితాన్ని పొందితే, ఆ ఫలం అతని స్వభావం వల్లే వచ్చిందని, ఓ ఉత్తమ పురుషుడా, నీవు తెలుసుకో.
ఏవం హఠాచ్చ దైవాచ్చ స్వభావాత్కర్మణస్తథా। యాని ప్రాప్నోతి పురుషస్తత్ఫలం పూర్వకర్మణామ్
అలాగే, బలవంతంగా అయినా, విధి వల్ల అయినా, స్వభావం వల్ల అయినా, చేసే పనుల వల్ల అయినా, మనిషి పొందే ఫలితం అన్నీ గతంలో చేసిన పనుల ఫలితమే.
ధాతాపి హి స్వకర్మైవ తైస్తైర్హేతుభిరీశ్వరః। విదధాతి విభజ్యేహ ఫలం పూర్వకతం నృణామ్
సృష్టికర్త అయిన పరమేశ్వరుడు కూడా, వివిధ కారణాల ప్రకారం, మనుషులకు వారి గత కర్మల ఫలితాలను విడగొట్టి ఇస్తాడు.
యద్ధి యః పురుషః కించిత్కురుతే వై శుభాశుభమ్। తద్ధాతృవిహితం విద్ధి పూర్వకర్మఫలోదయమ్
ఏ మనిషి ఏదైనా శుభమో, అశుభమో పని చేస్తే, అది సృష్టికర్త ఆజ్ఞతో, గత కర్మల ఫలితంగా కలుగుతుందని తెలుసుకో.
కారణం తస్య దేహోఽయం ధాతుః కర్మణి కర్మణి। స యథా ప్రేరయత్యేనం తథాఽయం కురుతేఽవశః
ఈ శరీరం మనకు పనులకు సాధనం. ప్రతి కార్యంలో పరమాత్ముడు మనల్ని నడిపిస్తాడు. ఆయన ఎలా ఆదేశిస్తాడో, మనం కూడా అజ్ఞానంగా అదే విధంగా చేస్తాం.
తేషుతేషు హి కృత్యేషు వినియోక్తా మహేశ్వరః। సర్వభూతాని కౌన్తేయ కారయత్యవశాన్యపి
ఈ అన్ని పనుల్లోను మహేశ్వరుడు ప్రతి ఒక్కరికీ పనులు కేటాయిస్తాడు. కౌంతేయా, ఆయన అన్ని జీవులను కూడా తమకు తెలియకుండానే పనులు చేయించేస్తాడు.
మనసాఽర్థాన్వినిశ్చిత్య పశ్చాత్ప్రాప్నోతి కర్మణా। బుద్ధిపూర్వం స్వయం వీర పురుషస్తత్ర కారణమ్
మనసుతో విషయాలను ఆలోచించి, ఆ తరువాత చేతల ద్వారా వాటిని పొందుతారు. ముందుగా బుద్ధి వస్తుంది, వీరా! ఆ విషయంలో మనిషే కారణం.
సంఖ్యాతుం నైవ శక్యాని కర్మాణి పురుషర్షభ। అగారనగరాణాం హి సిద్ధిః పురుషహైతుకీ
పురుషోత్తమా! మనుషుల పనులను లెక్కించటం అసాధ్యం. ఇళ్లకైనా, పట్టణాలకైనా విజయము మనుషుల ప్రయత్నంపైనే ఆధారపడి ఉంటుంది.
తిలే తైలం గవి క్షీరం కాష్ఠే పావకమన్తతః। ఏవం ధీరో విజానీయాదుపాయం చాస్య సిద్ధయే
ఎలాగైతే నువ్వు నువ్వులలో నూనెను, ఆవులో పాలను, మంటలో చెక్కను తెలుసుకుంటావో, అలాగే జ్ఞానవంతుడు విజయానికి దారి చూపే మార్గాన్ని కూడా తెలుసుకోవాలి.
తతః ప్రవర్తతే పశ్చాత్కారణేష్వస్వ సిద్ధయే। తాం సిద్ధిముపజీవన్తి కర్మణామిహ జన్తవః
తర్వాత, తన విజయానికి అవసరమైన కారణాలను అనుసరించి మనిషి ముందుకు సాగుతాడు. ఇక్కడ జీవులు తమ కార్యాల ద్వారా ఆ విజయాన్ని పొందుతారు.
కుశలేన కృతం కర్మ కర్త్రా సాధు స్వనుష్ఠితమ్। ఇదం త్వకుశలేనేతి విశేషాదుపలభ్యతే
నిపుణుడైనవాడు చేసిన పని బాగా, సరిగా జరిగితే అది మంచిదని గుర్తించబడుతుంది. అదే పనిని నిపుణత లేకుండా చేస్తే అది వేరుగా, మంచిదిగా కాకుండా కనిపిస్తుంది.
ఇష్టాపూర్త్తఫలం న స్యాన్న శిష్యో న గురుర్భవేత్। పురుషః కర్మసాధ్యేషు స్వాచ్చేదయమకారణమ్
పనులు చేయడంలో మనిషి కారణం కాకపోతే, యజ్ఞఫలమూ, దానం వల్ల లాభమూ ఉండవు; శిష్యుడూ, గురువూ ఉండరు.
కర్తృత్వాదేవ పురుషః కర్మసిద్ధౌ ప్రశస్యతే। అసిద్ధౌ నిన్ద్యతే చాపి కర్మనాశః కథం త్విహ
ఒక మనిషి పనిలో విజయాన్ని సాధిస్తే, అతడిని అందరూ పొగిడతారు. విఫలమైతే, నిందిస్తారు. కానీ ఈ లోకంలో ఆ పని పూర్తిగా నశించిపోతుందా?
సర్వమేవ హఠేనైకే దైవేనైకే వదన్త్యుత। పుంసః ప్రయత్నజం కేచిద్దైవమేతద్విశిష్యతే
కొంతమంది ప్రతీది బలవంతంగా జరుగుతుందని అంటారు. మరికొందరు విధి వల్లే అన్నీ జరుగుతాయని చెబుతారు. ఇంకొందరు మనిషి ప్రయత్నమే ముఖ్యమని నమ్ముతారు. ఇంకొంతమంది మాత్రం విధి ప్రయత్నాన్ని మించిపోతుందని భావిస్తారు.
న చైవైతావతా కార్యం మన్యన్త ఇతి చాపరే। అస్తి సర్వమదృశ్యం తు దిష్టం చైవ తథా హఠః
ఇంకా కొందరు, ఇంతచేసినా పని పూర్తవుతుందని అనుకోరు. అన్నీ మనకు కనబడవు, అదృష్టమూ, శ్రమ కూడా అంతే అంటారు.
దృశ్యతే హి హఠాచ్చైవ దిష్టాచ్చార్థస్య సంతతిః। కించిద్దైవాద్ధఠాత్కించిత్కించిదేవ స్వకర్మతః
ఫలితాలు శ్రమ వల్లా, అదృష్టం వల్లా కలుగుతాయని మనం చూస్తూనే ఉన్నాం. కొన్ని విషయాలు దైవం వల్ల, కొన్ని శ్రమ వల్ల, మరికొన్ని మన స్వంత చర్యల వల్ల కలుగుతాయి.
పురుషః ఫలమాప్నోతి చతుర్థం నాత్ర కారణమ్। కుశలాః ప్రతిజానన్తి యే వై తత్త్వవిదోజనాః
ఒకడు నాలుగో విధమైన ఫలితాన్ని పొందుతాడు, దానికి ఇక్కడ కారణం ఉండదు. నిజాన్ని తెలిసిన పండితులు ఇదే అంటారు.
తథైవ ధాతా భూతానామిష్టానిష్టఫలప్రదః। యది న స్వానన భూతానాం కృపణో నామ కశ్చన
అలాగే, సృష్టికర్త ప్రాణులకు ఇష్టమైనదీ, ఇష్టంలేనిదీ ఫలితంగా ఇస్తాడు. తన సొంత సృష్టికి ఇవ్వకపోతే, ఆయనను కఠినుడని అంటారు.
యంయమర్థమభిప్రేప్సుః కురుతే కర్మ పూరుషః। తత్తత్సఫలమేవ స్యాద్యది న స్యాత్పురా కృతమ్
ఏ మనిషి ఏ ఫలితాన్ని కోరుకుంటూ ఏ పని చేసినా, అది ముందే జరిగిపోలేదంటే, ఆ ఫలితం తప్పక వస్తుంది.
త్రిద్వారామర్థసిద్ధిం తు నానుపశ్యన్తి యే నరాః। తథైవానర్థసిద్ధిం చ యథా లోకాస్తథైవ తే
ఎవరు ఫలితాన్ని సాధించడానికి మూడు మార్గాలు చూడరో, వారు దురదృష్టాన్ని సాధించడానికీ మార్గాలు చూడరు. ఇతరుల్లా వారూ అలాగే ఉంటారు.
కర్తవ్యమేవ కర్మేతి మనోరేష వినిశ్చయః। ఏకాన్తేన హ్యనీహోఽయం వర్తతేఽస్మాసు సంప్రతి
పని చేయాల్సిందే అని మనసు నిశ్చయిస్తుంది. కానీ ఇప్పుడు మనలో అలసత్వమే ఎక్కువగా ఉంది.
కుర్వతో హి భవత్యేవ ప్రాయేణేహ యుధిష్ఠిర। ఏకాన్తఫలసిద్ధిం తు న విన్దత్యలసః క్వచిత్
పని చేసే వారికి సాధారణంగా ఫలితాలు వస్తాయి, యుదిష్ఠిరా! కానీ సోమరికి ఎక్కడా పూర్తిగా ఫలితం దక్కదు.