నావమన్యే న గర్హే చ ధర్మం పార్థ కథంచన। ఈశ్వరం కుత ఏవాహమవమంస్యే ప్రజాపతిమ్
పార్థా! నేను ఎప్పుడూ ధర్మాన్ని తక్కువగా చూడను, నిందించను. ప్రాణుల సృష్టికర్త అయిన పరమేశ్వరుణ్ణి ఎలా తక్కువగా భావించగలను?
ఆర్తాఽహం ప్రలపామీదమితి మాం విద్ధి భారత। భూయశ్చ విలపిష్యామి సుమనాస్త్వం నిబోధ మే
భారతా! నేను బాధతో ఇలా విలపిస్తున్నాను అని తెలుసుకో. నేను ఇంకా విలపిస్తాను. నువ్వు ప్రశాంతంగా నా మాట విను.
కర్మ ఖల్విహ కర్తవ్యం జాతేనామిత్రకర్శన। అకర్మాణో హి జీవన్తి స్థావరా నేతరే జనాః
అమిత్రకర్షణా! ఈ లోకంలో పుట్టినవాడు తప్పక కర్మ చేయాలి. ఎందుకంటే కర్మ చేయని వారు స్థావరజీవులు మాత్రమే; మిగతా ప్రాణులు కాదు.
ఆమాతృస్తన్యపానాచ్చ యావచ్ఛయ్యోపసర్పణమ్। జఙ్గమాః కర్మణా వృత్తిమాప్నువన్తి యుధిష్ఠిర
తల్లి పాల తాగినప్పటి నుంచి మంచం చేరే వరకు, యుధిష్ఠిరా! జంతువులు కర్మ ద్వారానే జీవనం పొందుతారు.
జఙ్గమేషు విశేషేణ మనుష్యా భరతర్షభ। ఇచ్ఛన్తి కర్మణా వృత్తిమవాప్తుం ప్రేత్య చేహ చ
భరతర్షభా! జంతువులలో ముఖ్యంగా మనుషులు, ఇక్కడా, మరణానంతరమూ, కర్మ ద్వారానే జీవనం పొందాలని ఆశిస్తారు.
ఉత్థానమభిజానన్తి సర్వభూతాని భారత। ప్రత్యక్షం ఫలమశ్నన్తి కర్మణాం లోకసాక్షికమ్
భారతా! అన్ని ప్రాణులు ప్రయత్నాన్ని గుర్తిస్తాయి. వారు కర్మ ఫలితాన్ని ప్రత్యక్షంగా అనుభవిస్తారు. ఈ లోకం కూడా దానికి సాక్షిగా ఉంటుంది.
పశ్యన్తః స్వం సముత్థానముపజీవన్తి జన్తరః। అపి ధాతా విధాతా చ యథాఽయముదకే బకః
తమ ప్రయత్నాన్ని చూసి, జంతువులు జీవనం సాగిస్తాయి. సృష్టికర్త అయిన దేవుడు, నియమించేవాడు కూడా, నీటిలో బకపక్షిలా, అలాగే చేస్తారు.
[అకర్మణాం వై భూతానాం వృత్తిః స్వాన్న హి కాచన। తదేవాభిప్రపద్యేత న విహన్యాత్కదాచన ।।]
కర్మ చేయని ప్రాణులకు జీవనోపాధి అసలు ఉండదు. అందుకే కర్మనే చేయాలి, దాన్ని ఎప్పుడూ అడ్డుకోకూడదు.
స్వకర్మ కురు మాహాసీః కర్మణా భవ దంశితః। కృత్యం హి యోఽభిజానాతి సహస్రే సోస్తి నాస్తి వాం
నీ కర్తవ్యాన్ని చేయు. కర్మలో అలసత్వం చూపవద్దు. వేల మందిలో ఒక్కరే ఏది చేయాలో తెలుసుకుంటాడు.
తస్య చాపి భవేత్కార్వం వివృద్ధౌ రక్షణే తథా। భక్ష్యమాణో ద్యనావాషః క్షీయేత హిమవానపి
ఆయనకూ అభివృద్ధి, రక్షణలో ప్రయత్నం ఉండాలి. ఎప్పుడూ తినబడితే, హిమవంతమూ క్షీణించిపోతుంది.
ఉత్సీదేరన్ప్రజాః సర్వా న కుర్యుః కర్మ చేద్యది। [తథా హ్యేతా న వర్ధేరన్కర్మ చేదఫలం భవేత్ ।।]
ప్రజలు కర్మ చేయకపోతే, అన్ని జీవులు నశించిపోతారు. అలాగే, కర్మలకు ఫలితం లేకపోతే, ఇవి పెరగవు.
దృష్ట్వాఽపిచ ఫలం కర్మ పశ్యామః కుర్వతో జనాన్। నాన్యథా హ్యపి జానన్తి వృత్తిం లోకాః కథంచన
కర్మ ఫలితాన్ని చూసి, మనం జనులు కర్మ చేస్తున్నారని గమనిస్తాం. లేకపోతే, లోకానికి జీవనం ఎలా సాగించాలో తెలియదు.
యశ్చ దిష్టపరో లోకే యశ్చాపి హఠవాదకః। ఉభావపి శఠావేతౌ కర్మబుద్ధిః ప్రశస్యతే
ఈ లోకంలో దృష్టిని నమ్మేవాడు, గట్టి మాటలు చెప్పేవాడు ఇద్దరూ మోసగాళ్లే. కర్మను ఆధారంగా చేసుకున్న బుద్ధే ప్రశంసనీయం.
యో హి దిష్టముపాసీత నిర్విచేష్టః సుఖం స్వపన్। అవసీదేత్సుదుర్బుద్ధిరామో ఘట ఇవోదకే
దృష్టిని నమ్మి, ఏ పని చేయకుండా, సుఖంగా నిద్రపోయేవాడు, మూర్ఖుడై, సహాయహీనుడై, నీటిలో మట్టికుండలా దిగజారిపోతాడు.
తథైవ హఠబుద్ధిర్యః శక్తః కర్మణ్యకర్మకృత్। ఆసీత న చిరం జీవేదనాథ ఇవ దుర్బలః
అలాగే, ఎవడైనా దృఢమైన మనసుతో, చేయగలిగినా పనులు చేయకుండా కూర్చుంటే, అలాంటి వాడు బలహీనుడిలా ఎక్కువ కాలం బతకడు.
అకస్మాదిహ యః కశ్చిదర్థం ప్రాప్నోతి పూరుషః। తం హఠేనేతి మన్యన్తే స హి యత్నో న కస్యచిత్
ఇక్కడ ఎవరికైనా అకస్మాత్తుగా ఏదైనా సంపాదించగలిగితే, అది బలవంతంగా వచ్చిందని అంటారు. ఎందుకంటే అలాంటి ఫలితానికి ఎవరి ప్రయత్నమూ కారణం కాదు.
వశ్చాపి కశ్రిత్పురుషో దిష్టం నామ భజత్యుత। దైవేన విధినా పార్థ తద్దైవమితి నిశ్చితమ్
ఒకవేళ ఎవరికైనా విధిగా ఏదైనా దక్కితే, అది దైవకృప అని అంటారు. అర్జునా, అది ఖచ్చితంగా దైవ నిర్ణయమే.
యత్తావస్కర్మణా కించిత్ఫలమాప్నోతి పూరుషః। ప్రత్యక్షం చక్షుషా దృష్టం తత్పౌరుషమితి శ్రుతమ్
ఒక మనిషి తన కృషితో ఏదైనా ఫలితం పొందితే, అది మన కళ్లతో కనిపించే సాక్షాత్కారమే. అలాంటి ఫలితాన్ని మనుషుల ప్రయత్న ఫలమని అంటారు.
స్వభావతః ప్రవృత్తో యః ప్రాప్నోత్యర్థం న కారణాత్। తత్స్వభావాత్ప్రకం విద్ధి ఫలం పురుషసత్తమ
తన స్వభావానుసారం ఎవరు ఏదైనా పని చేసి, కారణం లేకుండానే ఫలితాన్ని పొందితే, ఆ ఫలం అతని స్వభావం వల్లే వచ్చిందని, ఓ ఉత్తమ పురుషుడా, నీవు తెలుసుకో.
ఏవం హఠాచ్చ దైవాచ్చ స్వభావాత్కర్మణస్తథా। యాని ప్రాప్నోతి పురుషస్తత్ఫలం పూర్వకర్మణామ్
అలాగే, బలవంతంగా అయినా, విధి వల్ల అయినా, స్వభావం వల్ల అయినా, చేసే పనుల వల్ల అయినా, మనిషి పొందే ఫలితం అన్నీ గతంలో చేసిన పనుల ఫలితమే.
ధాతాపి హి స్వకర్మైవ తైస్తైర్హేతుభిరీశ్వరః। విదధాతి విభజ్యేహ ఫలం పూర్వకతం నృణామ్
సృష్టికర్త అయిన పరమేశ్వరుడు కూడా, వివిధ కారణాల ప్రకారం, మనుషులకు వారి గత కర్మల ఫలితాలను విడగొట్టి ఇస్తాడు.
యద్ధి యః పురుషః కించిత్కురుతే వై శుభాశుభమ్। తద్ధాతృవిహితం విద్ధి పూర్వకర్మఫలోదయమ్
ఏ మనిషి ఏదైనా శుభమో, అశుభమో పని చేస్తే, అది సృష్టికర్త ఆజ్ఞతో, గత కర్మల ఫలితంగా కలుగుతుందని తెలుసుకో.
కారణం తస్య దేహోఽయం ధాతుః కర్మణి కర్మణి। స యథా ప్రేరయత్యేనం తథాఽయం కురుతేఽవశః
ఈ శరీరం మనకు పనులకు సాధనం. ప్రతి కార్యంలో పరమాత్ముడు మనల్ని నడిపిస్తాడు. ఆయన ఎలా ఆదేశిస్తాడో, మనం కూడా అజ్ఞానంగా అదే విధంగా చేస్తాం.
తేషుతేషు హి కృత్యేషు వినియోక్తా మహేశ్వరః। సర్వభూతాని కౌన్తేయ కారయత్యవశాన్యపి
ఈ అన్ని పనుల్లోను మహేశ్వరుడు ప్రతి ఒక్కరికీ పనులు కేటాయిస్తాడు. కౌంతేయా, ఆయన అన్ని జీవులను కూడా తమకు తెలియకుండానే పనులు చేయించేస్తాడు.
మనసాఽర్థాన్వినిశ్చిత్య పశ్చాత్ప్రాప్నోతి కర్మణా। బుద్ధిపూర్వం స్వయం వీర పురుషస్తత్ర కారణమ్
మనసుతో విషయాలను ఆలోచించి, ఆ తరువాత చేతల ద్వారా వాటిని పొందుతారు. ముందుగా బుద్ధి వస్తుంది, వీరా! ఆ విషయంలో మనిషే కారణం.
సంఖ్యాతుం నైవ శక్యాని కర్మాణి పురుషర్షభ। అగారనగరాణాం హి సిద్ధిః పురుషహైతుకీ
పురుషోత్తమా! మనుషుల పనులను లెక్కించటం అసాధ్యం. ఇళ్లకైనా, పట్టణాలకైనా విజయము మనుషుల ప్రయత్నంపైనే ఆధారపడి ఉంటుంది.
తిలే తైలం గవి క్షీరం కాష్ఠే పావకమన్తతః। ఏవం ధీరో విజానీయాదుపాయం చాస్య సిద్ధయే
ఎలాగైతే నువ్వు నువ్వులలో నూనెను, ఆవులో పాలను, మంటలో చెక్కను తెలుసుకుంటావో, అలాగే జ్ఞానవంతుడు విజయానికి దారి చూపే మార్గాన్ని కూడా తెలుసుకోవాలి.
తతః ప్రవర్తతే పశ్చాత్కారణేష్వస్వ సిద్ధయే। తాం సిద్ధిముపజీవన్తి కర్మణామిహ జన్తవః
తర్వాత, తన విజయానికి అవసరమైన కారణాలను అనుసరించి మనిషి ముందుకు సాగుతాడు. ఇక్కడ జీవులు తమ కార్యాల ద్వారా ఆ విజయాన్ని పొందుతారు.
కుశలేన కృతం కర్మ కర్త్రా సాధు స్వనుష్ఠితమ్। ఇదం త్వకుశలేనేతి విశేషాదుపలభ్యతే
నిపుణుడైనవాడు చేసిన పని బాగా, సరిగా జరిగితే అది మంచిదని గుర్తించబడుతుంది. అదే పనిని నిపుణత లేకుండా చేస్తే అది వేరుగా, మంచిదిగా కాకుండా కనిపిస్తుంది.
ఇష్టాపూర్త్తఫలం న స్యాన్న శిష్యో న గురుర్భవేత్। పురుషః కర్మసాధ్యేషు స్వాచ్చేదయమకారణమ్
పనులు చేయడంలో మనిషి కారణం కాకపోతే, యజ్ఞఫలమూ, దానం వల్ల లాభమూ ఉండవు; శిష్యుడూ, గురువూ ఉండరు.