మణిః సూత్ర ఇవ ప్రోతో నస్యోత ఇవ గోవృషః। ధాతురాదేశమన్వేతి తన్మయో హి తదర్పణః
మణి దారంలో ఎలా పొదిగివుంటుందో, ఎద్దు యోగంలో ఎలా కట్టివుంటుందో, అలాగే ఈ జీవుడు ధాతా ఆజ్ఞను అనుసరిస్తూ, ఆ పరమాత్మయే అయి, ఆతడికే అర్పించబడతాడు.
నాత్మాథీనో మనుష్యోఽయం కాలం భజతిం కంచన। స్రోతసో మధ్యమాపన్నః కూలవృక్ష ఇవ చ్యుతః
ఈ మనిషి తనకు స్వతంత్రుడు కాదు, తన ఇష్టమైన సమయాన్ని కూడా పొందలేడు. ప్రవాహంలో పడిపోయిన చెట్టు ఎలా కొట్టుకుపోతుందో, అలా అతడు కాలప్రవాహంలో నడిపించబడతాడు.
అజ్ఞో జన్తురనీశోఽయమాత్మనః సుఖదుఃఖయోః। ఈశ్వరప్రేరితో గచ్ఛేత్స్వర్గం నరకమేవ చ
ఈ జీవి తన సుఖదుఃఖాలపై ఏమీ చేయలేని అజ్ఞాని. భగవంతుడు ప్రేరేపిస్తే, అతడు స్వర్గానికైనా, నరకానికైనా వెళ్తాడు.
యథా వాయోస్తృణాగ్రాణి వశం యాన్తి బలీయసః। ధాతురేవం వశం యాన్తి సర్వభూతాని భారత
ఎలా బలమైన గాలి గడ్డి తుప్పులను తనవైపు లాగుతుందో, అలాగే భరతా, సృష్టికర్త చేతిలో అన్ని జీవులు అతని వశమవుతాయి.
ఆర్యే కర్మణి యుఞ్జానః పాపే వా పునరీశ్వః। వ్యాప్య భూతాని చరతే న చాయమితి లక్ష్యతే
ఎవరైనా మంచి పనిలోనైనా, చెడు పనిలోనైనా నిమగ్నమై ఉన్నా, భగవంతుడు అన్ని జీవుల్లో వ్యాపించి, వాటిలో సంచరిస్తూ ఉంటాడు. అయినా, ఆయనను ఎవ్వరూ గుర్తించరు.
హేతుమాత్రమిదం ధాతుః శరీరం క్షేత్రసంజ్ఞితమ్। యేన కారయతే కర్మ శుభాశుభఫలం విభుః
ఈ శరీరాన్ని 'క్షేత్రం' అని అంటారు. ఇది సృష్టికర్త చేతిలో ఒక సాధనం మాత్రమే. దీని ద్వారా పరమాత్ముడు మంచి, చెడు ఫలితాలు కలిగించే పనులను చేయిస్తాడు.
పశ్య మాయాప్రభావోఽయమీశ్వరేణ యథా కృతః। యో హన్తి భూతైర్భూతాని మోహయిత్వాఽఽత్మమాయయా
భగవంతుడు సృష్టించిన మాయాశక్తిని చూడుము. తన మాయతో జీవులను మోసం చేసి, మరికొంతమంది ద్వారా వారిని నాశనం చేస్తాడు.
అన్యథా పరిదృష్టాని మునిభిస్తత్త్వదర్శిభిః। అన్యథా పరివర్తన్తే వేగా ఇవ నభస్వతః
తత్త్వాన్ని గ్రహించిన మునులు ఒక విధంగా విషయాలను చూస్తారు. కానీ అవి వేరేలా మారిపోతాయి, గాలి వేగాలు మారినట్లే.
అన్యథైవ హి వర్తన్తే పురుషాస్తాని తాని చ। అన్యథైవ ప్రభుస్తాని కరోతి వికరోతి చ
మనుషులు ఒక విధంగా ప్రవర్తిస్తారు, వాటి ఫలితాలు వేరేలా వస్తాయి. భగవంతుడు వాటిని ఇంకొక విధంగా సృష్టించి, మార్చేస్తాడు.
యథా కాష్ఠేన వా కాష్ఠమశ్మానం చాశ్మనా పునః। అయసా చాప్యయశ్ఛిన్ద్యాన్నిర్విచేష్టమచేతనమ్
ఎలా కలపతో కలపను, రాయితో రాయిని, ఇనుపతో ఇనుపను కోయగలిగితే — ఇవన్నీ చైతన్యం లేని పదార్థాలే —
ఏవం స భగవాన్దేవః స్వయంభూః ప్రపితామహః। నిహన్తి భూతైర్భూతాని ఛద్మ కృత్వా యుధిష్ఠిర
అలాగే, యుధిష్ఠిరా, స్వయంభూ, ప్రపితామహుడైన భగవంతుడు ఇతర జీవుల ద్వారా జీవులను నాశనం చేస్తాడు, తాను దాగి ఉంటాడు.
సంప్రయోజ్య వియోజ్యాయం కామకారకరః ప్రభుః। క్రీడతే భగవాన్భూతైర్బాలః క్రీడనకైరివ
ఈ ప్రభువు తన ఇష్టానుసారం జీవులను కలిపి, విడదీస్తూ, పిల్లవాడు బొమ్మలతో ఆడినట్లు వాటితో ఆడుకుంటాడు.
న మాతృపితృవద్రాజన్ధాతా భూతేషు వర్తతే। రోషాదివ ప్రవృత్తో।़యం యథాఽయమితరో జనః
ఓ రాజా, సృష్టికర్త జీవుల్లో తల్లి, తండ్రిలా ప్రవర్తించడు. కోపం వంటి భావాలతో కూడా ఆయన ప్రేరేపించడు, మామూలు మనుషుల్లా కాదు.
ఆర్యాఞ్శీలవో దృష్ట్వా హీమతో వృత్తికర్శితాన్। అనార్యాన్సుఖినశ్చైవ విహ్వలానివ చిన్తయే
ధర్మబద్ధంగా, మంచి స్వభావంతో, నియమంగా ఉన్నవారు బాధపడుతూ, అధర్ములు సుఖంగా ఉండటం చూస్తే, నేను అయోమయంగా, మనసు కలవరపడి పోతున్నాను.
తవేమామాపదం దృష్ట్వా సమృద్ధిం చ సుయోధనే। ధాతారం గర్హయే పార్థ విషమం యోఽనుపశ్యతి
నీ ఈ అపదను, దుర్యోధనుడి ఐశ్వర్యాన్ని చూస్తూ, ఈ అన్యాయాన్ని చూసే సృష్టికర్తను నేను నిందిస్తున్నాను, ఓ పార్థా.
ఆర్యశాస్త్రాతిగే క్రూరే లుబ్ధే ధర్మాపచాయిని। ధార్తరాష్ట్రే శ్రియం దత్త్వా ధాతా కిం ఫలమశ్నుతే
ధర్మాన్ని అతిక్రమించి, క్రూరంగా, లోభంగా ప్రవర్తించే ధృతరాష్ట్రుని కుమారుడికి ఐశ్వర్యాన్ని ఇచ్చిన సృష్టికర్తకు ఏమి లాభం?
కర్మచేత్కృతమన్వేతి కర్తారం నాన్యమృచ్ఛతి। కర్మణా తేన పాపేన లిప్యతే నూనమీశ్వరః
ఒక పని చేసినవాడికే దాని ఫలితం వస్తే, మరొకరికి రాకపోతే, ఆ పాపానికి భగవంతుడే బాధ్యుడవుతాడు.
అథ కర్మకృతం పాపం న చేత్కర్తారమృచ్ఛతి। కారణం బలమేవేహ జనాఞ్శోచామి దుర్బలాన్
పని వల్ల కలిగిన పాపం దాన్ని చేసినవాడికి రాకపోతే, ఇక్కడ కారణం శక్తి మాత్రమే. అందుకే బలహీనులను నేను కనికరం పడుతున్నాను.
వల్గు చిత్రపదం శ్లక్ష్ణం యాజ్ఞసేని త్వయా వచః। ఉక్తం తచ్ఛ్రుతమస్మాభిర్నాస్తిక్యం తు ప్రభాషసే
ఓ యాజ్ఞసేని, నువ్వు మధురంగా, వివిధంగా, మృదువుగా మాటాడావు. మేము వినాము, కానీ నువ్వు నాస్తికత్వంగా మాట్లాడుతున్నావు.
నాహం ధర్మఫలాకాఙ్క్షీ రాజపుత్రి చరామ్భుత। దదామి దేయమిత్యేవ యజే యష్టవ్యమిత్యుత
ఓ రాజకుమారీ, నేను ధర్మఫలాల కోసమే పనులు చేయను. ఇవ్వాల్సింది అందిస్తాను, చేయాల్సిన యజ్ఞం చేస్తాను — అంతే.
అస్తు వాఽత్ర ఫలం మా వా కర్తవ్యం పురుషేణ యత్। గృహే నివసతా కృష్ణే యథాశక్తి కరోమి తత్
ఈ లోకంలో ఫలితం ఉన్నా లేకున్నా, మనిషి చేయవలసిన పనిని తప్పకుండా చేయాలి. ఇంట్లో నివసిస్తూ, నా శక్తికి తగినట్టు నేను నా కర్తవ్యాన్ని నిర్వర్తిస్తున్నాను, కృష్ణే.
ధర్మం చరామి సుశ్రోణి న ధర్మఫలకారణాత్। ఆగమాననతిక్రమ్య సతాం వృత్తమవేక్ష్య చ
ఓ సుందరీ! నేను ధర్మాన్ని ఆచరిస్తున్నాను, కానీ దానికి ఫలం కోసం కాదు. పూర్వీకుల ఆచారాన్ని అతిక్రమించకుండా, మంచి వారి ప్రవర్తనను గమనిస్తూ ధర్మాన్ని పాటిస్తున్నాను.
ధర్మ ఏవ మనః కృష్ణే స్వభావాచ్చైవ మే ధృతమ్। [ధర్మవాణిజ్యకో హీనో జఘన్యో ధర్మవాదినామ్]
కృష్ణే! నా మనసు ధర్మంపైనే నిలిచింది, అది నా సహజ స్వభావం. ధర్మాన్ని వ్యాపారంగా చూసేవాడు ధర్మాన్ని మాట్లాడేవారిలో అత్యంత తక్కువవాడు.
న ధర్మఫలమాప్నోతి యో ధర్మం దోగ్ధుమిచ్ఛతి। యశ్చైనం శఙ్కతే కృత్వా నాస్తిక్యాత్పాపచేతనః
ధర్మాన్ని లాభం కోసం దోచుకోవాలనుకునేవాడు ధర్మఫలాన్ని పొందడు. ధర్మాన్ని చేసి, నమ్మకం లేకపోయి సందేహించే పాపబుద్ధి గలవాడు కూడా ఫలితాన్ని పొందడు.
అతివాదాన్మదాచ్చైవ మా ధర్మమభిశఙ్కథాః। ధర్మాతిశఙ్కీ పురుషస్తిర్యగ్గతిపరాయణః
అతి వాదనతో లేదా గర్వంతో ధర్మాన్ని సందేహించకూడదు. ధర్మాన్ని అనవసరంగా సందేహించే మనిషి పాప జన్మలు పొందుతాడు.
ధర్మో యస్యాతిశఙ్క్యః స్యాదార్షం వా దుర్బలాత్మనః। వేదాచ్ఛూద్ర ఇవాపేయాత్స లోకాదజరామరాత్
దుర్బలమైన మనసున్నవాడు ధర్మాన్ని లేదా ఋషుల మాటలను సందేహిస్తే, అతడిని అమరుల లోకంలోనుంచి, వేదం నుండి శూద్రుడిని ఎలా తొలగిస్తారో అలా తొలగించాలి.
వేదాధ్యాయీ ధర్మపరః కులే జాతో మనస్విని। స్థవిరేషు స యోక్తవ్యో రాజభిర్ధర్మచారిభిః
వేదాన్ని అభ్యసించే, ధర్మాన్ని పాటించే, మంచి కుటుంబంలో జన్మించిన తెలివైనవాడిని, వృద్ధులు మరియు ధర్మాన్ని అనుసరించే రాజులు ఆదరించాలి.
పాపీయాన్స హి శూద్రేభ్యస్తస్కరేభ్యో విశిష్యతే। శాస్త్రాతిగో మన్దబుద్ధిర్యో ధర్మమతిశఙ్కతే
శాస్త్రాన్ని అతిక్రమించి, ధర్మాన్ని సందేహించే మూర్ఖుడు, శూద్రులకన్నా, దొంగలకన్నా ఎక్కువ పాపి.
ప్రత్యక్షం హి త్వయా దృష్ట ఋషిర్గచ్ఛన్మహాతపాః। మార్కణ్డేయోఽప్రమేయాత్మా ధర్మేణ చిరజీవితా
నీ కళ్లతోనే నీవు మహా తపస్సు గల ఋషి మార్కండేయుడిని చూశావు. అతడు అపారమైన ఆత్మవంతుడు, ధర్మాన్ని పాటిస్తూ దీర్ఘాయువు పొందాడు.
వ్యాసో వసిష్ఠో మైత్రేయో నారదో లోమశః శుకః। అన్యే చ ఋషయః సర్వే ధర్మేణైవ సుచేతసః
వ్యాసుడు, వశిష్ఠుడు, మైత్రేయుడు, నారదుడు, లోమశుడు, శుకుడు మరియు ఇతర ఋషులందరూ, మంచి మనస్సుతో, ధర్మాన్ని మాత్రమే ఆశ్రయించారు.