ధర్మార్థమేవ తే రాజ్యం ధర్మార్థం జీవితం చ తే। బ్రాహ్మణా గురవశ్చైవ జానన్త్యపి చ దేవతాః
నీకు రాజ్యం ధర్మం కోసమే, నీ జీవితం కూడా ధర్మం కోసమే. బ్రాహ్మణులు, గురువులు, దేవతలు — వీళ్లందరికీ ఇది తెలుసు.
భీమసేనార్జునౌ చోభౌ మాద్రేయౌ చ మయా సహ। త్యజేస్త్వమితి మే బుద్ధిర్న తు ధర్మం పరిత్యజేః
భీమసేనుడు, అర్జునుడు, మాద్రీ కుమారులు, నేను — మమ్మల్ని నీవు వదిలిపెట్టవచ్చు అనిపిస్తుంది, కానీ ధర్మాన్ని మాత్రం ఎప్పుడూ వదిలిపెట్టవు.
రాజానం ధర్మగోప్తారం ధర్మో రక్షతి రక్షితః। ఇతి మే శ్రుతమార్యాణాం త్వాం తు మన్యే న రక్షతి
ధర్మాన్ని కాపాడే రాజును ధర్మమే కాపాడుతుంది అని మేం పెద్దల నుంచి విన్నాం. కానీ నిన్ను మాత్రం అది కాపాడడం లేదని అనిపిస్తోంది.
త్యక్త్వాఽన్యాన్హి నరవ్యాఘ్ర నిత్యదా ధర్మ ఏవ తే। బుద్ధిః సతతమన్వేతి ఛాయేవం పురుషం నిజా
నరశార్దూలా, నీవు ఇతరులందరినీ వదిలిపెట్టి, ఎప్పుడూ నీ మనసు ధర్మాన్నే అనుసరిస్తుంది. అది నీ నీడలా నిన్ను వెంటాడుతుంది.
నావమంస్థా హి సదృశాన్నావరాఞ్శ్రేయసః కుతః। అవాప్య పృథివీం కృత్స్నాం న తే శృఙ్గమవర్ధత
నీవు ఎప్పుడూ నీతో సమానంగా ఉన్నవారిని గానీ, నీకంటే తక్కువవారిని గానీ తక్కువగా చూడలేదు. మరి నీకు ఇంకా ఎక్కువ మేలు ఎలా కావాలి? ఈ భూమంతా నీకు దక్కినా, నీకు గర్వం పెరగలేదు.
స్వాహాకారైః స్వధాభిశ్చ పూజాభిరపి చ ద్విజాన్। దేవతాశ్చ పితౄంశ్చైవ సతతం పార్థ సేవసే
స్వాహా, స్వధా అనే హోమాలతో, పూజలతో, పర్థా, నీవు ఎప్పుడూ ద్విజులను, దేవతలను, పితృదేవతలను సేవిస్తూ ఉంటావు.
బ్రాహ్మణాః సర్వకామైస్తే సతతం పార్థ తర్పితాః। యతయో మోక్షిణశ్చైవ గృహస్తాశ్చైవ భారత
పార్థా, బ్రాహ్మణులు, అన్ని కోరికలు తీరినవారు, మోక్షాన్ని కోరే యతులు, గృహస్థులు — వీరందరూ నీ వల్ల ఎప్పుడూ సంతృప్తిగా ఉంటారు.
భుఞ్జతే రుక్మపాత్రీభిర్యత్రాహం పరిచారికా। ఆరణ్యకేభ్యో వన్యాని భోజనాని ప్రయచ్ఛసి। నాదేయం బ్రాహ్మణేభ్యస్తే గృహే కించన విద్యతే
వారు బంగారు పాత్రల్లో భోజనం చేస్తారు, నేను అక్కడ సేవకురాలిని. అడవిలో ఉండేవారికి నీవు అడవి ఫలాలు, కూరగాయలు భోజనంగా ఇస్తావు. నీ ఇంట్లో బ్రాహ్మణులకు ఇవ్వకుండా ఉంచే దేమీ ఉండదు రాజా.
యదిదం వైశ్వదేవాన్తే సాయం ప్రాతః ప్రదీయతే। తద్దత్త్వాఽతిథిభృత్యేభ్యోరాజఞ్శిష్టేనజీవసి
వైశ్వదేవ హోమం అయ్యాక, ఉదయం, సాయంత్రం మిగిలిన అన్నాన్ని అతిథులు, పనివారికి ఇచ్చి, మిగిలినదానితో నీవు జీవిస్తావు రాజా.
ఇష్టయః పశుబన్ధాశ్చ కామ్యనైమిత్తికాశ్చ యే। వర్తన్తే పాకయజ్ఞాశ్చ సదా యజ్ఞాశ్చ తేఽనఘ
ఇష్టికర్మలు, పశుబలి, కోరిక కోసం చేసే యజ్ఞాలు, సందర్భానుసారంగా చేసే యజ్ఞాలు, పాకయజ్ఞాలు, ఎప్పుడూ జరిగే యజ్ఞాలు — ఇవన్నీ నీవు నిరంతరం నిర్వహిస్తావు పాపరహితుడా.
అస్మిన్నపి మహారణ్యే విజనే దస్యుసేవితే। రాష్ట్రాదపేత్య వసతో ధర్మస్తే నావసీదతి
ఈ విస్తారమైన, ఒంటరిగా ఉన్న, దొంగలు తిరిగే అరణ్యంలో, రాజ్యం దూరంగా ఉన్నా, నీ ధర్మం ఏమాత్రం తగ్గలేదు.
అశ్వమేధో రాజసూయః పౌణ్డరీకోఽథ గోసవః। ఇష్టాస్త్వయా మహాయజ్ఞాబహవోఽన్యే సదక్షిణాః
అశ్వమేధం, రాజసూయం, పౌండరీక యజ్ఞం, గోసవ యజ్ఞం — ఇంకా ఎన్నో గొప్ప యజ్ఞాలు, విరాళాలతో కూడినవి నీవు నిర్వహించావు.
రాజన్పరీతయా బుద్ధ్యా విషమేఽక్షపరాజయే। పార్థ మిత్రాణి చాస్మాంశ్చ వసూని చ పరాజితః
రాజా, పాండవా, పాశా ఆటలో ఓటమి సమయంలో నీకు స్పష్టత లేకపోవడం వల్ల, నీవు నీ స్నేహితులను, మమ్మల్ని, నీ ధనాన్ని కోల్పోయావు.
ఋజోర్మృదోర్బదాన్యస్య ధీమతః సత్యవాదినః। కథమక్షవ్యసనజా బుద్ధిరాపతితా తవ
నీవు నేరుగా, మృదువుగా, దయతో, జ్ఞానంతో, నిజాయితీగా ఉండేవాడివి. అటువంటి నీకు పాశా ఆటలో జరిగిన దురదృష్టం వల్ల ఇలాంటి ఆలోచన ఎలా వచ్చింది?
అతీవ మోహ ఆయాతి మనశ్ పరిదూయతే। నిశామ్య వ్యసనం పార్థ తవేదమతిదుఃసహమ్
పార్థా, నీకు జరిగిన ఈ భరించలేని దుఃఖాన్ని విని, నా మనసు బాగా కలవరపడుతోంది, గొప్ప అయోమయం నాలోకి వస్తోంది.
అత్రాప్యుదాహరన్తీమమితిహాసం పురాతనమ్। ఈశ్వరస్య వశే లోకస్తిష్ఠతే నాత్మనో యథా
ఇక్కడ కూడా ఒక పురాతన కథను చెబుతారు — ఈ లోకం పరమేశ్వరుని ఆధీనంలో ఉంది, తన స్వంత శక్తిలో కాదు.
ధాతైవ ఖలు భూతానాం సుఖదుఃఖే ప్రియాప్రియే। దదాతి సర్వమీశానః పురస్తాచ్ఛుక్రముచ్చరన్
ఈ సృష్టిలోని ప్రాణులకు సుఖ, దుఃఖం, ఇష్టమైనవి, అనిష్టమైనవి అన్నీ ధాతా ఒక్కరే ఇస్తాడు. ఆ పరమేశ్వరుడు మొదట పవిత్రమైన శబ్దాన్ని పలికిన తరువాత అన్నీ ప్రసాదిస్తాడు.
యథా దారుమయీం యోషాం నరో ధీరః సమాహితః। ఇఙ్గ్యత్యఙ్గమఙ్గాని తథా రాజన్నిమాః ప్రజాః
ఒక జ్ఞాని, ఏకాగ్రతతో ఉన్నవాడు, బొమ్మ చేతులను ఎలా కదిపితే, రాజా, ఈ ప్రాణులను కూడా పరమేశ్వరుడు అలా నడిపిస్తాడు.
ఆకాశ ఇవ భూతాని వ్యాప్య సర్వాణి భారత। ఈశ్వరో విదధాతీహ కల్యాణం యచ్చ పాపకమ్
ఆకాశం అన్నింటినీ ఎలా వ్యాపించిందో, భారతా, అలాగే ఇక్కడ ఈశ్వరుడు మేలైనదీ, చెడ్డదీ రెండింటినీ నిర్ణయిస్తాడు.
శకునిస్తన్తుబద్ధో వా నీయతేఽయమనీశ్వరః। ఈశ్వరస్య వశే తిష్ఠన్నాన్యేషామాత్మనః ప్రభుః
దారంతో కట్టిన పక్షి ఎలా నడిపించబడుతుందో, ఇక్కడ ఈశ్వరుని ఆధీనంలో ఉన్న మనిషి కూడా అలా నడిపించబడతాడు. అతడు తనకు గానీ, ఇతరులకు గానీ అధిపతి కాదు.
మణిః సూత్ర ఇవ ప్రోతో నస్యోత ఇవ గోవృషః। ధాతురాదేశమన్వేతి తన్మయో హి తదర్పణః
మణి దారంలో ఎలా పొదిగివుంటుందో, ఎద్దు యోగంలో ఎలా కట్టివుంటుందో, అలాగే ఈ జీవుడు ధాతా ఆజ్ఞను అనుసరిస్తూ, ఆ పరమాత్మయే అయి, ఆతడికే అర్పించబడతాడు.
నాత్మాథీనో మనుష్యోఽయం కాలం భజతిం కంచన। స్రోతసో మధ్యమాపన్నః కూలవృక్ష ఇవ చ్యుతః
ఈ మనిషి తనకు స్వతంత్రుడు కాదు, తన ఇష్టమైన సమయాన్ని కూడా పొందలేడు. ప్రవాహంలో పడిపోయిన చెట్టు ఎలా కొట్టుకుపోతుందో, అలా అతడు కాలప్రవాహంలో నడిపించబడతాడు.
అజ్ఞో జన్తురనీశోఽయమాత్మనః సుఖదుఃఖయోః। ఈశ్వరప్రేరితో గచ్ఛేత్స్వర్గం నరకమేవ చ
ఈ జీవి తన సుఖదుఃఖాలపై ఏమీ చేయలేని అజ్ఞాని. భగవంతుడు ప్రేరేపిస్తే, అతడు స్వర్గానికైనా, నరకానికైనా వెళ్తాడు.
యథా వాయోస్తృణాగ్రాణి వశం యాన్తి బలీయసః। ధాతురేవం వశం యాన్తి సర్వభూతాని భారత
ఎలా బలమైన గాలి గడ్డి తుప్పులను తనవైపు లాగుతుందో, అలాగే భరతా, సృష్టికర్త చేతిలో అన్ని జీవులు అతని వశమవుతాయి.
ఆర్యే కర్మణి యుఞ్జానః పాపే వా పునరీశ్వః। వ్యాప్య భూతాని చరతే న చాయమితి లక్ష్యతే
ఎవరైనా మంచి పనిలోనైనా, చెడు పనిలోనైనా నిమగ్నమై ఉన్నా, భగవంతుడు అన్ని జీవుల్లో వ్యాపించి, వాటిలో సంచరిస్తూ ఉంటాడు. అయినా, ఆయనను ఎవ్వరూ గుర్తించరు.
హేతుమాత్రమిదం ధాతుః శరీరం క్షేత్రసంజ్ఞితమ్। యేన కారయతే కర్మ శుభాశుభఫలం విభుః
ఈ శరీరాన్ని 'క్షేత్రం' అని అంటారు. ఇది సృష్టికర్త చేతిలో ఒక సాధనం మాత్రమే. దీని ద్వారా పరమాత్ముడు మంచి, చెడు ఫలితాలు కలిగించే పనులను చేయిస్తాడు.
పశ్య మాయాప్రభావోఽయమీశ్వరేణ యథా కృతః। యో హన్తి భూతైర్భూతాని మోహయిత్వాఽఽత్మమాయయా
భగవంతుడు సృష్టించిన మాయాశక్తిని చూడుము. తన మాయతో జీవులను మోసం చేసి, మరికొంతమంది ద్వారా వారిని నాశనం చేస్తాడు.
అన్యథా పరిదృష్టాని మునిభిస్తత్త్వదర్శిభిః। అన్యథా పరివర్తన్తే వేగా ఇవ నభస్వతః
తత్త్వాన్ని గ్రహించిన మునులు ఒక విధంగా విషయాలను చూస్తారు. కానీ అవి వేరేలా మారిపోతాయి, గాలి వేగాలు మారినట్లే.
అన్యథైవ హి వర్తన్తే పురుషాస్తాని తాని చ। అన్యథైవ ప్రభుస్తాని కరోతి వికరోతి చ
మనుషులు ఒక విధంగా ప్రవర్తిస్తారు, వాటి ఫలితాలు వేరేలా వస్తాయి. భగవంతుడు వాటిని ఇంకొక విధంగా సృష్టించి, మార్చేస్తాడు.
యథా కాష్ఠేన వా కాష్ఠమశ్మానం చాశ్మనా పునః। అయసా చాప్యయశ్ఛిన్ద్యాన్నిర్విచేష్టమచేతనమ్
ఎలా కలపతో కలపను, రాయితో రాయిని, ఇనుపతో ఇనుపను కోయగలిగితే — ఇవన్నీ చైతన్యం లేని పదార్థాలే —