తత్త్వయా న క్షమా కార్యా శత్రూన్ప్రతి కథంచన। తేజసైవ హి తే శక్యా నిహన్తుం నాత్ర సంశయః
కావున శత్రువుల పట్ల ఎప్పుడూ సహనం చూపకూడదు. నీ తేజంతోనే వారిని జయించగలవు. ఇందులో ఎలాంటి సందేహం లేదు.
తథైవ యః క్షమాకాలే క్షత్రియో నోపశామ్యతి। అప్రియః సర్వభూతానాం సోముత్రేహ చ నశ్యతి
అలాగే, సహనం చూపాల్సిన సమయంలో అదుపు కోల్పోయే క్షత్రియుడు అందరికీ ఇష్టపడదగినవాడవాడు కాదు. ఇక్కడా, పరలోకంలోనూ అతడు నశిస్తాడు.
అత్రాప్యుదాహరన్తీమమితిహాసం పురాతనమ్। ప్రహ్లాదస్య చ సంవాదం బలేర్వైరోచనస్య చ
ఇక్కడ కూడా ఒక పురాతన కథను ఉదాహరిస్తారు. అది ప్రహ్లాదుడు, విరోచనుని కుమారుడు బలిచెప్పుకున్న సంభాషణ.
అసురేన్ద్రం మహాప్రాజ్ఞం ధర్మాణామాగతాగమమ్। బలిః పప్రచ్ఛ దైత్యేనద్రం ప్రహ్లాదం పితరం పితుః
ధర్మాన్ని బాగా తెలిసిన అసురుల రాజైన బలి, తన తాత అయిన, దైత్యుల అధిపతి ప్రహ్లాదునిని ఇలా అడిగాడు.
క్షమా స్విచ్ఛ్రేయసీ తాత ఉతాహో తేజ ఇత్యుత। ఏతన్మే సంశయం తాత యథావద్బ్రూహి పృచ్ఛతే
తాతయ్యా! సహనమే మంచిదా, లేక తేజస్సే గొప్పదా? ఈ సందేహాన్ని నాకు స్పష్టంగా చెప్పండి.
శ్రేయో యదత్ర ధర్మజ్ఞ బ్రూహి మే తదసంశయమ్। కరిష్యామి హి తత్సర్వం యథావదనుశాసనమ్
ధర్మాన్ని బాగా తెలిసినవాడవు కాబట్టి, ఇందులో ఏది శ్రేయస్సో నాకు సందేహం లేకుండా చెప్పండి. మీరు చెప్పినట్టు నేను అన్నింటినీ పాటిస్తాను.
తస్మై ప్రోవాచ తత్సర్వమేవం పృష్టః పితామహః। సర్వనిశ్చయవిత్ప్రాజ్ఞః సంశయం పరిపృచ్ఛతే
అప్పుడు అన్ని విషయాల్లో నిపుణుడైన పెద్దవాడు, తన మనవడు అడిగిన ప్రశ్నకు సమాధానం ఇస్తూ, అన్నీ వివరంగా చెప్పాడు.
న శ్రేయః సతతం తేజో న నిత్యం శ్రేయసీ క్షమా। ఇతి తాత విజానీహి ద్వయమేతదసంశయమ్
తేజస్సు ఎప్పుడూ శ్రేయస్సు కాదు, అలాగే సహనం కూడా ఎప్పుడూ గొప్పది కాదు. తాతయ్యా! ఈ రెండింటికీ సమయం ప్రకారం విలువ ఉందని నిశ్చయంగా తెలుసుకో.
యో నిత్యం క్షమతే తాత బహూన్దోషాన్స విన్దతి। భృత్యాః పరిభవన్త్యేనముదాసీనాస్తథాఽరయః
తాతయ్యా! ఎప్పుడూ సహనం చూపే వాడు అనేక దోషాలను పొందుతాడు. అతని సేవకులు, శత్రువులు, మధ్యవర్తులు కూడా అతన్ని తక్కువగా చూస్తారు.
సర్వభూతాని చాప్యస్ న నమన్తే కదాచన। తస్మాన్నిత్యం క్షమా తాత పణ్డితైరపి వర్జితా
అలాంటి వాడికి ఎవరూ ఎప్పుడూ గౌరవం చూపరు. అందుకే, ఎప్పుడూ సహనం చూపడం పండితులు కూడా ఇష్టపడరు.
అవజ్ఞాయ హితం భృత్యా భజన్తే బహుదోషతామ్। ఆదాతుం చాస్య విత్తాని ప్రార్థయన్తేఽల్పచేతసః
భర్తకు మేలు కలిగించకుండా, సేవకులు అనేక తప్పులు చేస్తారు. బుద్ధి తక్కువవారు అతని ధనాన్ని దోచుకోవాలని చూస్తారు.
యానం వస్త్రాణ్యలంకారాఞ్శయనాన్యాసనాని చ। భోజనాన్యథ పానాని సర్వోపకరణాని చ
వాహనాలు, వస్త్రాలు, ఆభరణాలు, పడకలు, ఆసనాలు, భోజనాలు, పానీయాలు, ఇంకా అన్ని ఉపకరణాలు,
ఆదదీరన్నధికృతా యథాకామమచేతసః। ప్రదిష్టాని చ దేయాని న దద్యుర్భర్తృశాసనాత్
అర్హత లేని, జాగ్రత్త లేని వారు తమ ఇష్టానుసారం వాటిని తీసుకుంటారు. యజమాని చెప్పినా ఇవ్వాల్సినవి ఇవ్వరు.
న చైనం భర్తృపూజాభిః పూజయన్తి కదాచన। అవ్రజ్ఞానం హి లోకేఽస్మిన్మరణాదపి గర్హితమ్
అలాంటి యజమానిని ఎవరూ గౌరవంతో చూడరు. ఈ లోకంలో అవమానం మరణం కన్నా ఎక్కువగా నిందించబడుతుంది.
క్షమిణం తాదృశం తాంత బ్రువన్తి కటుకాన్యపి। ప్రేష్యాః పుత్రాశ్చ భృత్యాశ్చ తథోదాసీనవృత్తయః
ఒకడు ఎంత సహనంతో ఉండినా, అతని సేవకులు, కుమారులు, పనివాళ్లు — వీళ్ళు అతనితో కఠినంగా, ఘాటుగా మాట్లాడతారు.
అప్యస్య దారానిచ్ఛన్తి పరిభూయ క్షమావతః। దారాశ్చాస్య ప్రవర్తన్తే యథాకామమచేతసః
సహనశీలుడిని అతని భార్య కూడా పట్టించుకోదు; ఆమె తన ఇష్టానుసారం, నియమం లేకుండా ప్రవర్తిస్తుంది.
తథా చ నిత్యముదితా యది నాల్పమపీశ్వరాత్। `అకృతోపద్రవః కశ్చిన్మహానపి న పూజ్యతే
అతడు ఎప్పుడూ ఆనందంగా, ఎవరికీ చిన్న హానీ కూడా చేయకపోయినా, అతని ఆధీనంలో ఉన్నవారు అతనిని గౌరవించరు.
పూజయన్తి నరా నాగాన్న తార్క్ష్యం నామఘాతినమ్ ।।' ఏతే చాన్యే చ బహవో నిత్యం దోషాః క్షమావతామ్
మనుషులు పాములను పూజిస్తారు, కాని పాములను సంహరించే గరుడుని గౌరవించరు. సహనశీలులకు ఇలాంటి ఎన్నో లోపాలు ఎప్పుడూ ఉంటాయి.
అథ వైరోచనే దోషానిమాన్విద్ధ్యక్షమాంవతామ్ ।। అథ వైరోచనే దోషానిమాన్విద్ధ్యక్షమావతామ్
ఓ విరోచనుని కుమారా! ఇప్పుడు సహనం లేని వారి లోపాలను కూడా తెలుసుకో.
అస్థానే యది వా స్థానే సతతం రజసావృతః। క్రుద్ధో దణ్డాన్ప్రణయతి వివిధాన్స్వేన తేజసా
ఎప్పుడూ కోపంతో ఉండే వాడు, అది సమయం అయినా కాకపోయినా, తన శక్తితో色色గా శిక్షలు విధిస్తాడు.
మిత్రైః సహ విరోధం చ ప్రాప్నుతే తేజసాఽఽవృతః। ఆప్నోతి ద్వేష్యతాం చైవ లోకాత్స్వజనతస్తథా
తన ఆగ్రహానికి లోనై, స్నేహితులతో శత్రుత్వం తెచ్చుకుంటాడు; ప్రజలకీ, తనవాళ్లకూ ద్వేషించదగినవాడవుతాడు.
సోఽవమానాదర్థహానిముపాలమ్భమనాదరమ్। సంతాపద్వేషమోహాంశ్చ శత్రూంశ్చ లభతే నరః
ఇలాంటి వాడు అవమానం వల్ల ధననష్టం, నింద, నిర్లక్ష్యం, బాధ, ద్వేషం, మాయ, శత్రువులను పొందుతాడు.
క్రోధాద్దణ్డాన్మనుష్యేషు వివిధాన్పురుషోఽనయాత్। భ్రశ్యతే శీఘ్రమైశ్వర్యాత్ప్రాణేభ్యః స్వజనాదపి
కోపంతో, అన్యాయంగా ఇతరులను శిక్షిస్తూ, తన ఐశ్వర్యాన్ని, ప్రాణాలను, సొంతవాళ్లను త్వరగా కోల్పోతాడు.
యోపకర్తౄశ్చ హర్తౄశ్చ తేజసైవోపగచ్ఛతి। తస్మాదుద్విజతే లోకః సర్పాద్వేశ్మగతాదివ
తన శక్తివల్ల మంచి చేయువాళ్లను, దొంగలను కూడా ఎదుర్కొంటాడు. అందుకే, ఇంట్లో పాము ఉన్నట్టు ప్రజలు అతనిని చూసి భయపడతారు.
యస్మాదుద్విజతేలోకః కథం తస్య భవో భవేత్। అన్తరం తస్య దృష్ట్వైవ లోకో వికురుతే ధ్రువమ్
ప్రజలు అతనిని చూసి దూరంగా పోతే, అతనికి ఎలా ఐశ్వర్యం కలుగుతుంది? అతడిని చూసిన వెంటనే అందరూ తప్పుకుంటారు.
తస్మాన్నాత్యుత్సృజేత్తేజో న చ నిత్యం మృదుర్భవేత్। కాలేకాలే తు సంప్రాప్తే మృదుస్తీక్ష్ణోపి వా భవేత్
కాబట్టి, తన శక్తిని పూర్తిగా వదిలిపెట్టకూడదు, ఎప్పుడూ మృదువుగా ఉండకూడదు. సమయానుసారం మృదువుగానీ, కఠినంగానీ ఉండాలి.
కాలే మృదుర్యో భవతి కాలే భవతి దారుణః। స వై సుఖమవాప్నోతి లోకేఽముష్మిన్నిహైవ చ
ఒక్కో సమయంలో మృదువుగా, ఒక్కో సమయంలో ఘాటుగా ఉండాలి. ఇలాంటి వాడే ఈ లోకంలోను, పరలోకంలోను సుఖాన్ని పొందుతాడు.
క్షమాకాలాంస్తు వక్ష్యామి శృణు మే విస్తరేణ తాన్। యే తే నిత్యమసంత్యాజ్యా యథా ప్రాహుర్మనీషిణః
ఇప్పుడు సహనం ఎప్పుడు పాటించాలో నేను చెప్పబోతున్నాను. జ్ఞానులు ఎప్పుడూ విడిచిపెట్టవద్దని చెప్పిన వాటిని వివరంగా విను.
పూర్వోపకారీ యస్తే స్యాదపరాధే గరీయసి। ఉపకారేణ తత్తస్య క్షన్తవ్యమపరాధినః
ఎవరైనా ముందుగా మనకు ఉపకారం చేసి, తర్వాత పెద్ద తప్పు చేసినా, ఆ ఉపకారాన్ని గుర్తు పెట్టుకుని అతని తప్పును క్షమించాలి.
అబుద్ధిమాశ్రితానాం తు క్షన్తవ్యమపరాధినామ్। న హి సర్వత్ర పాణ్డిత్వం సులభం పురుషేణ వై
తెలివి లేకుండా చేసిన తప్పులను క్షమించాలి. ఎందుకంటే, అందరిలోను జ్ఞానం సులభంగా దొరకదు.