యో దేవాంశ్చ మనుష్యాంశ్చ సర్పాంశ్చైకరథోఽజయత్। తం తే వనగతం దృష్ట్వా కస్మాన్మన్యుర్న వర్ధతే
ఒకే రథంలో దేవతలు, మనుషులు, పాములను జయించిన వాడిని అడవిలోకి వెళ్ళినట్టు చూస్తూ, నీ కోపం ఎందుకు పెరగదు?
యో యానైరద్భుతాకారైర్హయైర్నాగైశ్చ సంవృతః। ప్రసహ్య విత్తాన్యాదత్త పార్థివేభ్యః పరంతప
అద్భుతమైన రథాలు, గుర్రాలు, ఏనుగులతో చుట్టుముట్టబడి, ఇతర రాజుల సంపదను బలవంతంగా గెలుచుకున్న వాడే ఇతడు, శత్రువులకు భయంకరుడైన వాడే.
క్షిపత్యేకేన వేగేన పఞ్చబాణశతాని యః। తం తే వనగతం దృష్ట్వా కస్మాన్మన్యుర్న వర్ధతే
ఒకేసారి వందలాది బాణాలను వేగంగా విసిరే వాడిని అడవిలోకి వెళ్ళినట్టు చూస్తూ, నీ కోపం ఎందుకు పెరగదు?
శ్యామం బృహన్తం తరుణం చర్మిణాముత్తమం రణే। నకులం తే వనే దృష్ట్వా కస్మాన్మన్యుర్న వర్ధతే
కృష్ణవర్ణుడైన, పొడవైన, యవ్వనంతో ఉన్న, యుద్ధంలో ఉత్తముడైన నకులుడిని అడవిలో చూస్తూ, నీ కోపం ఎందుకు పెరగదు?
దర్శనీయం చ శూరం చ మాద్రీపుత్రం యుధిష్ఠిర। సహదేవం వనే దృష్ట్వా కస్మాత్క్షమసి పార్థివ
యుద్ధంలో పరాక్రమశాలి, అందమైన మాద్రీ కుమారుడైన సహదేవుడిని అడవిలో చూస్తూ, ఓ యుధిష్ఠిరా, నీవు ఎలా సహించగలవు?
నకులం సహదేవం చ దృష్ట్వా తే దుఃఖితావుభౌ। అదుఃఖార్హౌ మనుష్యేన్ద్ర కస్మాన్మన్యుర్న వర్ధతే
నకులు, సహదేవులు ఇద్దరూ బాధతో ఉన్నారని చూస్తూ, ఓ మనుష్యేంద్ర, బాధకు అర్హులు కానివారిని చూస్తూ నీ కోపం ఎందుకు పెరగదు?
ద్రుపదస్య కులే జాతాం స్నుషాం పాణ్డోర్మహాత్మనః। ధృష్టద్యుమ్నస్య భగినీం వీరపత్నీమనువ్రతామ్। మాం వై వనగతాం దృష్ట్వా కస్మాత్క్షమసి పార్థివ
ద్రుపదుని ఇంట పుట్టినవాడిని, గొప్ప పాండువు కుమారుడికి కోడలిని, ధృష్టద్యుమ్నునికి అక్కను, వీరుల భార్యను, భర్తలకు నమ్మకంగా ఉండే నన్ను, అడవిలో ఉండే నన్ను చూసి, రాజా! నువ్వు ఎలా సహించగలుగుతున్నావు?
నూనం చ తవ నైవాస్తి మన్యుర్భరతసత్తమ। యత్తే భ్రాతౄంశ్చ మాం చైవ దృష్ట్వా నవ్యథతే మనః
భరత వంశశ్రేష్ఠుడా! నీవు అసలు కోపపడే వాడివి కాదేమో. నీ అన్నదమ్ములను, నన్ను ఇలాంటి స్థితిలో చూసినా నీ మనసు బాధపడటం లేదు.
న నిర్మన్యుఃక్షత్రియోఽస్తి లోకే నిర్వచనం స్మృతమ్। తదద్య త్వయి పశ్యామి క్షత్రియే విపరీతవత్
ఈ లోకంలో కోపం లేని క్షత్రియుడు అనిపించడు అని అందరూ చెబుతారు. కానీ నిన్ను చూస్తే, క్షత్రియుడైన నీవు అందుకు విరుద్ధంగా ఉన్నావు.
యో న దర్శయతే తేజః క్షత్రియః కాల ఆగతే। సర్వభూతాని తం పార్థ సదా పరిభవన్త్యుత
పార్థా! సరైన సమయంలో తన తేజస్సును చూపించని క్షత్రియుడిని అందరూ ఎప్పుడూ తక్కువగా చూస్తారు.
తత్త్వయా న క్షమా కార్యా శత్రూన్ప్రతి కథంచన। తేజసైవ హి తే శక్యా నిహన్తుం నాత్ర సంశయః
కావున శత్రువుల పట్ల ఎప్పుడూ సహనం చూపకూడదు. నీ తేజంతోనే వారిని జయించగలవు. ఇందులో ఎలాంటి సందేహం లేదు.
తథైవ యః క్షమాకాలే క్షత్రియో నోపశామ్యతి। అప్రియః సర్వభూతానాం సోముత్రేహ చ నశ్యతి
అలాగే, సహనం చూపాల్సిన సమయంలో అదుపు కోల్పోయే క్షత్రియుడు అందరికీ ఇష్టపడదగినవాడవాడు కాదు. ఇక్కడా, పరలోకంలోనూ అతడు నశిస్తాడు.
అత్రాప్యుదాహరన్తీమమితిహాసం పురాతనమ్। ప్రహ్లాదస్య చ సంవాదం బలేర్వైరోచనస్య చ
ఇక్కడ కూడా ఒక పురాతన కథను ఉదాహరిస్తారు. అది ప్రహ్లాదుడు, విరోచనుని కుమారుడు బలిచెప్పుకున్న సంభాషణ.
అసురేన్ద్రం మహాప్రాజ్ఞం ధర్మాణామాగతాగమమ్। బలిః పప్రచ్ఛ దైత్యేనద్రం ప్రహ్లాదం పితరం పితుః
ధర్మాన్ని బాగా తెలిసిన అసురుల రాజైన బలి, తన తాత అయిన, దైత్యుల అధిపతి ప్రహ్లాదునిని ఇలా అడిగాడు.
క్షమా స్విచ్ఛ్రేయసీ తాత ఉతాహో తేజ ఇత్యుత। ఏతన్మే సంశయం తాత యథావద్బ్రూహి పృచ్ఛతే
తాతయ్యా! సహనమే మంచిదా, లేక తేజస్సే గొప్పదా? ఈ సందేహాన్ని నాకు స్పష్టంగా చెప్పండి.
శ్రేయో యదత్ర ధర్మజ్ఞ బ్రూహి మే తదసంశయమ్। కరిష్యామి హి తత్సర్వం యథావదనుశాసనమ్
ధర్మాన్ని బాగా తెలిసినవాడవు కాబట్టి, ఇందులో ఏది శ్రేయస్సో నాకు సందేహం లేకుండా చెప్పండి. మీరు చెప్పినట్టు నేను అన్నింటినీ పాటిస్తాను.
తస్మై ప్రోవాచ తత్సర్వమేవం పృష్టః పితామహః। సర్వనిశ్చయవిత్ప్రాజ్ఞః సంశయం పరిపృచ్ఛతే
అప్పుడు అన్ని విషయాల్లో నిపుణుడైన పెద్దవాడు, తన మనవడు అడిగిన ప్రశ్నకు సమాధానం ఇస్తూ, అన్నీ వివరంగా చెప్పాడు.
న శ్రేయః సతతం తేజో న నిత్యం శ్రేయసీ క్షమా। ఇతి తాత విజానీహి ద్వయమేతదసంశయమ్
తేజస్సు ఎప్పుడూ శ్రేయస్సు కాదు, అలాగే సహనం కూడా ఎప్పుడూ గొప్పది కాదు. తాతయ్యా! ఈ రెండింటికీ సమయం ప్రకారం విలువ ఉందని నిశ్చయంగా తెలుసుకో.
యో నిత్యం క్షమతే తాత బహూన్దోషాన్స విన్దతి। భృత్యాః పరిభవన్త్యేనముదాసీనాస్తథాఽరయః
తాతయ్యా! ఎప్పుడూ సహనం చూపే వాడు అనేక దోషాలను పొందుతాడు. అతని సేవకులు, శత్రువులు, మధ్యవర్తులు కూడా అతన్ని తక్కువగా చూస్తారు.
సర్వభూతాని చాప్యస్ న నమన్తే కదాచన। తస్మాన్నిత్యం క్షమా తాత పణ్డితైరపి వర్జితా
అలాంటి వాడికి ఎవరూ ఎప్పుడూ గౌరవం చూపరు. అందుకే, ఎప్పుడూ సహనం చూపడం పండితులు కూడా ఇష్టపడరు.
అవజ్ఞాయ హితం భృత్యా భజన్తే బహుదోషతామ్। ఆదాతుం చాస్య విత్తాని ప్రార్థయన్తేఽల్పచేతసః
భర్తకు మేలు కలిగించకుండా, సేవకులు అనేక తప్పులు చేస్తారు. బుద్ధి తక్కువవారు అతని ధనాన్ని దోచుకోవాలని చూస్తారు.
యానం వస్త్రాణ్యలంకారాఞ్శయనాన్యాసనాని చ। భోజనాన్యథ పానాని సర్వోపకరణాని చ
వాహనాలు, వస్త్రాలు, ఆభరణాలు, పడకలు, ఆసనాలు, భోజనాలు, పానీయాలు, ఇంకా అన్ని ఉపకరణాలు,
ఆదదీరన్నధికృతా యథాకామమచేతసః। ప్రదిష్టాని చ దేయాని న దద్యుర్భర్తృశాసనాత్
అర్హత లేని, జాగ్రత్త లేని వారు తమ ఇష్టానుసారం వాటిని తీసుకుంటారు. యజమాని చెప్పినా ఇవ్వాల్సినవి ఇవ్వరు.
న చైనం భర్తృపూజాభిః పూజయన్తి కదాచన। అవ్రజ్ఞానం హి లోకేఽస్మిన్మరణాదపి గర్హితమ్
అలాంటి యజమానిని ఎవరూ గౌరవంతో చూడరు. ఈ లోకంలో అవమానం మరణం కన్నా ఎక్కువగా నిందించబడుతుంది.
క్షమిణం తాదృశం తాంత బ్రువన్తి కటుకాన్యపి। ప్రేష్యాః పుత్రాశ్చ భృత్యాశ్చ తథోదాసీనవృత్తయః
ఒకడు ఎంత సహనంతో ఉండినా, అతని సేవకులు, కుమారులు, పనివాళ్లు — వీళ్ళు అతనితో కఠినంగా, ఘాటుగా మాట్లాడతారు.
అప్యస్య దారానిచ్ఛన్తి పరిభూయ క్షమావతః। దారాశ్చాస్య ప్రవర్తన్తే యథాకామమచేతసః
సహనశీలుడిని అతని భార్య కూడా పట్టించుకోదు; ఆమె తన ఇష్టానుసారం, నియమం లేకుండా ప్రవర్తిస్తుంది.
తథా చ నిత్యముదితా యది నాల్పమపీశ్వరాత్। `అకృతోపద్రవః కశ్చిన్మహానపి న పూజ్యతే
అతడు ఎప్పుడూ ఆనందంగా, ఎవరికీ చిన్న హానీ కూడా చేయకపోయినా, అతని ఆధీనంలో ఉన్నవారు అతనిని గౌరవించరు.
పూజయన్తి నరా నాగాన్న తార్క్ష్యం నామఘాతినమ్ ।।' ఏతే చాన్యే చ బహవో నిత్యం దోషాః క్షమావతామ్
మనుషులు పాములను పూజిస్తారు, కాని పాములను సంహరించే గరుడుని గౌరవించరు. సహనశీలులకు ఇలాంటి ఎన్నో లోపాలు ఎప్పుడూ ఉంటాయి.
అథ వైరోచనే దోషానిమాన్విద్ధ్యక్షమాంవతామ్ ।। అథ వైరోచనే దోషానిమాన్విద్ధ్యక్షమావతామ్
ఓ విరోచనుని కుమారా! ఇప్పుడు సహనం లేని వారి లోపాలను కూడా తెలుసుకో.
అస్థానే యది వా స్థానే సతతం రజసావృతః। క్రుద్ధో దణ్డాన్ప్రణయతి వివిధాన్స్వేన తేజసా
ఎప్పుడూ కోపంతో ఉండే వాడు, అది సమయం అయినా కాకపోయినా, తన శక్తితో色色గా శిక్షలు విధిస్తాడు.