రాజతః సలిలాదగ్నేశ్చోరతః స్వజనాదపి। `అర్థిభ్యః కాలతస్తస్మాన్నిత్యమర్థవతాం భయమ్'। భయమర్థవతాం నిత్యం మృత్యోః ప్రాణభృతామివ
రాజు, నీరు, అగ్ని, దొంగలు, సొంతవారు, యాచకులు, కాలం — వీటన్నింటి వల్ల ధనవంతుడికి ఎప్పుడూ భయం ఉంటుంది. ధనవంతులకు భయం ఎప్పుడూ ఉంటుంది, అది ప్రాణులకు మరణభయం లాంటిది.
యథా హ్యాభిషమాకాశే పక్షిభిః శ్వాపదైర్భువి। భక్ష్యతే సలిలే మత్స్యైస్తథా సర్వేణ విత్తవాన్
ఎలా ఆకాశంలో పక్షులు, భూమిపై మృగాలు, నీటిలో చేపలు పాము తినిపోతాయో, అలాగే ధనవంతుడు అందరి చేతా బాధపడతాడు.
అర్థ ఏవ హి కేషాంచిదనర్థం భజతే నృణామ్। అర్థశ్రేయసి చాసక్తో న శ్రేయో విన్దతే నరః। తస్మాదర్థాగమాః సర్వే మనోమోహవివర్ధనాః
కొంతమందికి ధనమే అనర్థంగా మారుతుంది. ధనసంపదపై ఆసక్తి ఉన్నవాడు నిజమైన శ్రేయస్సు పొందడు. అందుకే సంపాదనలన్నీ మనసు మాయను పెంచుతాయి.
కార్పణ్యం దర్పమానౌ చ భయముద్వేగ ఏవ చ। అర్థజాని విదుః ప్రాజ్ఞా దుఃఖాన్యేతాని దేహినామ్
కరుణ, గర్వం, అహంకారం, భయం, కలవరము — ఇవన్నీ ధనంతో పుట్టి, శరీరధారులకు బాధలు అని జ్ఞానులు తెలుసుకుంటారు.
అర్థస్యోపార్జనే దుఃఖమార్జితానాం చ రక్షణే। నాశే దుఃఖం వ్యయే దుఃఖం ఘ్నన్తి చైవార్థకారణాత్
ధనం సంపాదించడంలో బాధ, సంపాదించినదాన్ని కాపాడడంలో బాధ, పోయినపుడు బాధ, ఖర్చు చేసినపుడు బాధ — ఇవన్నీ ధనమే కారణం.
అర్థా దుఃఖం పరిత్యక్తుం పాలితాశ్చైవ శత్రవః। దుఃఖేన చాధిగమ్యన్తే తేషాం నాశం న చిన్తయేత్
ధనాన్ని వదిలేయడం కష్టం, దాన్ని కాపాడితే అది శత్రువైపోతుంది. దాన్ని పొందడంలో బాధ, పోయినపుడు దాని కోసం విచారించకూడదు.
అసన్తోషపరా మూఢాః సంతోషం యాన్తి పణ్డితాః। అన్తో నాస్తి పిపాసాయాః సంతోషః పరమం సుఖమ్। తస్మాత్సంతోషమేవేహ పరం పశ్యన్తి పణ్డితః
అజ్ఞులు ఎప్పుడూ అసంతృప్తితో ఉంటారు, కానీ జ్ఞానులు సంతృప్తిని పొందుతారు. ఆశలకు అంతం లేదు, కాని సంతృప్తి గొప్ప ఆనందాన్ని ఇస్తుంది. అందుకే ఈ లోకంలో జ్ఞానులు సంతృప్తినే పరమ సుఖంగా చూస్తారు.
అనిత్యం యౌవనం రూపం జీవితం రత్నసంచయః। ఐశ్వర్యం ప్రియసంవాసో గృద్ధ్యేత్తత్ర న పణ్డితః
యౌవనం, అందం, జీవితం, రత్నాల సంపద, ఐశ్వర్యం, ప్రియమైన వారి సాంగత్యం ఇవన్నీ నశ్వరమైనవే; వీటిపట్ల జ్ఞానులు ఆశపడరు.
త్యజేత స చ యాంస్తస్మాత్తజ్జాన్క్లేశాన్సహేత చ। న హి సంచయవాన్కశ్చిద్దృశ్యతే నిరుపద్రవః। అతశ్చ ధార్మికైః పుమ్భిరనీహార్థః ప్రశస్యతే
కాబట్టి ఇవి వల్ల కలిగే బాధలను వదిలిపెట్టాలి, వాటిని సహించాలి. ఎందుకంటే సంపద కూడబెట్టే వారికి ఎప్పుడూ కష్టాలు తప్పవు. అందుకే ధర్మబద్ధంగా జీవించే వారు లాభం కోసం పరితపించని జీవనాన్ని మెచ్చుకుంటారు.
ధర్మార్థం యస్య విత్తేహా వరం తస్య నరీహతా। ప్రక్షాలనాద్ధి పఙ్కస్య శ్రేయో హ్యస్పర్శనం నృణామ్
ధర్మార్థంగా సంపద కోసం ప్రయత్నించే వారికి ఏ ప్రయత్నం లేకపోవడమే మంచిది. ఎందుకంటే మట్టిని తుడిచే కంటే, దాన్ని తాకకపోవడమే మానవులకు మంచిది. సంపద విషయంలో కూడా ఇదే వర్తిస్తుంది.
యుధిష్ఠిరైవమర్థేషు న స్పృహాం కర్తుమర్హసి। ధర్మేణ యది తే కార్యం విముక్తేచ్ఛో భవార్థతః
యుధిష్ఠిరా, ఇలాంటి విషయాలకు ఆశపడకూడదు. నీకు ధర్మాన్ని అనుసరించాలనిపిస్తే, భౌతిక లక్ష్యాల నుంచి విముక్తిని కోరుకో.
నార్థోపభోగలిప్సార్థమియమర్థేప్సుతా మమ। భరణార్థం తు విప్రాణాం బ్రహ్మన్కాఙ్క్షే న లోభతః
నాకు సంపదపై ఆశ అనుభవం కోసం కాదు, స్వార్థం కోసం కాదు; బ్రాహ్మణులను పోషించడానికే, కాని లోభంతో కాదు.
కథం హ్యస్మద్విధో బ్రహ్మన్వర్తమానో గృహాశ్రమే। భరణం పాలనం చాపి న కుర్యాదనుయాయినామ్
బ్రాహ్మణా, గృహస్థాశ్రమంలో ఉన్న నా వంటి వాడు, తనపై ఆధారపడినవారిని పోషించకుండా, రక్షించకుండా ఎలా ఉండగలడు?
సంవిభాగో హి భూతానాం సర్వేషామేవ దృశ్యతే। తథైవాపచమానేభ్యః ప్రదేయం గృహమేధినా
ప్రాణులందరిలోనూ పంచుకోవడం కనిపిస్తుంది. అలాగే, గృహస్థుడు దగ్గరకు వచ్చినవారికి ఇవ్వాలి.
తృణాని భూమిరుదకం వాక్చతుర్థీ చ సూనృతా। సతామేతాని గేహేషు నోచ్ఛిద్యన్తే కదాచన
గడ్డి, భూమి, నీరు, మధురమైన మాటలు, సత్యవాక్యాలు—ఈ ఐదు విషయాలు సద్గృహస్థుల ఇళ్లలో ఎప్పుడూ కొరత ఉండవు.
దేయమార్తస్య శయనం స్థితశ్రాన్తస్య చాసనమ్। తృషితస్య చ పానీయం క్షుధితస్య చ భోజనమ్
బాధపడే వారికి పడక, అలసిపోయి నిలబడి ఉన్నవారికి కుర్చీ, దాహపడినవారికి నీరు, ఆకలిగొన్నవారికి భోజనం ఇవ్వాలి.
చక్షుర్దద్యాన్మనో దద్యాద్వాచం దద్యాచ్చ సూనృతామ్। ఉత్థాయ చాసనం దద్యాదేష ధర్మః సనాతనః। ప్రత్యుత్థాయాభిగమనం కుర్యాన్న్యాయేన చార్చనామ్
మన చూపు, మన మనస్సు, మన మాట, మధురమైన మాటలు ఇవ్వాలి; లేచి అతిథికి ఆసనం ఇవ్వాలి—ఇదే శాశ్వత ధర్మం. అతిథిని లేచి ఆహ్వానించి, యోగ్యంగా గౌరవించాలి.
అగ్నిహోత్రమనడ్వాంశ్చ జ్ఞాతయోఽతిథివాన్ధవాః। పుత్రా దారాశ్చ భృత్యాశ్చ నిర్దహేయురపూజితాః
అగ్నిహోత్రం, కూర్చునే దర్భ, బంధువులు, అతిథులు, అంధులు, కుమారులు, భార్యలు, సేవకులు—వీరు గౌరవించబడకపోతే—all వారు కోపంతో లేదా దురదృష్టంతో నాశనం అవుతారు.
ఆత్మార్థం పాచయేన్నాన్నం న వృథా ఘాతయేత్పశూన్। న చైకః స్వయమశ్నీయాద్విధివర్జం న నిర్వపేత్
తనకోసం మాత్రమే అన్నం వండకూడదు; వృథాగా జంతువులను చంపకూడదు; ఒక్కరే తినకూడదు; నియమాలను అతిక్రమించి నైవేద్యం చేయకూడదు.
శ్వభ్యశ్చ శ్వపచేభ్యశ్చ వయోభ్యశ్చావపేద్భువి। వైశ్వదేవం హి నామైతత్సాయం ప్రాతశ్చ దీయతే
కుక్కలకు, అణగారినవారికి, పక్షులకు భూమిపై అన్నం పెట్టాలి. దీనిని 'వైశ్వదేవం' అంటారు; ఇది ఉదయం, సాయంత్రం ఇవ్వాలి.
విఘసాశీ భవేత్తస్మాన్నిత్యం చామృతభోజనః। విఘసో భుక్తశేషం తు యజ్ఞశేషం తథాఽమృతమ్
కాబట్టి ఎప్పుడూ విఘసాన్ని, అంటే యజ్ఞంలో మిగిలిన అన్నాన్ని తినాలి; అది అమృతంతో సమానం. యజ్ఞంలో మిగిలిన అన్నమే అమృతంగా భావించబడుతుంది.
చక్షుర్దద్యాన్మనో దద్యాద్వాచం దద్యాచ్చ సూనృతామ్। అనువ్రజేదుపాసీత స యజ్ఞః పఞ్చదక్షిణః
మన చూపు, మన మనస్సు, మన మాట, మధురమైన మాటలు ఇవ్వాలి; సేవగా అనుసరించాలి. ఇలాంటి యజ్ఞమే ఐదు రకాల దానాలతో కూడినది.
యో దద్యాదపరిక్లిష్టమన్నమద్వని వర్తతే। శ్రాన్తాయాదృష్టపూర్వాయ తస్య పుణ్యఫలం మహత్
ఎవరైనా అడవిలో అలసిపోయిన, ముందుగా చూడని ప్రయాణికుడికి మంచి అన్నం ఇస్తే, అతనికి గొప్ప పుణ్యఫలం లభిస్తుంది.
ఏవం యో వర్తతే వృత్తిం వర్తమానో గృహాశ్రమే। తస్య ధర్మం పరంప్రాహుః కథం వా విప్ర మన్యసే
ఇలా గృహస్థాశ్రమంలో జీవించే వాడిని పరమ ధర్మాన్ని అనుసరిస్తున్నాడని అంటారు. బ్రాహ్మణా, నీ అభిప్రాయం ఏమిటి?
అహో బత మహత్కష్టం విపరీతమిదం జగత్। యేనాపత్రపతే సాధురసాధుస్తేన తుష్యతి
అయ్యో! ఎంతటి బాధ, ఎంతటి విచిత్రమైన ఈ లోకం! ఇక్కడ మంచి వారు అవమానానికి గురవుతారు, చెడు వారు ఆ అవమానాన్ని చూసి సంతోషిస్తారు.
శిశ్నోదరకృతేఽప్రాజ్ఞః కరోతి విషసం బహు। మోహరాగవశాక్రాన్త ఇన్ద్రియార్థవశానుగః
తన పొట్టకోసం, కామానికి లోనై, మూర్ఖుడు ఎన్నో పాపాలు చేస్తాడు. మాయ, రాగాలకు బానిసై, ఇంద్రియాల ఆకర్షణ వెంబడిస్తాడు.
హ్రియతే బుధ్యమానోపి నరో హారిభిరిన్ద్రియైః। విమూఢసంజ్ఞో దుష్టాశ్వైరుద్ధాన్తైరివ సారథిః
తెలుసుకున్నా కూడా, మనిషి దొంగ ఇంద్రియాల చేతికి లోనవుతాడు. అతని మనస్సు మాయలో పడిపోతుంది, అదుపు తప్పిన గుర్రాలు రథాన్ని లాగినట్టు.
షడిన్ద్రియాణి విషయం సమాగచ్ఛన్తి వై యదా। తద్రా ప్రాదుర్భవత్యషాం పూర్వసంకల్పజం మనః
ఆరు ఇంద్రియాలు వాటి విషయాలను చేరినప్పుడు, పూర్వ సంకల్పం వల్ల పుట్టిన మనస్సు వాటిలో ప్రబలంగా ఉద్భవిస్తుంది.
మనో యస్యేన్ద్రియస్యేహ విషయాన్యాతి సేవితుమ్। వస్యౌత్సుక్యం సంభవతి ప్రవృత్తిశ్చోపజాయతే
ఇంద్రియానికి చెందిన మనస్సు విషయాలను ఆస్వాదించాలనుకుంటే, వాటిపట్ల ఆసక్తి కలుగుతుంది, దాని వల్ల చర్యలు మొదలవుతాయి.
తతః సంకల్పవీర్యేణ కామేన విషయేషుభిః। విద్ధః పతతి లోభాగ్నౌజ్యోతిర్లోభాత్పతఙ్గవత్
అప్పుడా సంకల్ప బలంతో, కామబాణాలతో గాయపడి, అతడు లోభం అనే అగ్నిలో పడిపోతాడు, దీపాన్ని చూస్తూ పతంగం పడిపోవడంలా.