అర్థకృచ్ఛ్రేషు దుర్గేషు వ్యాపత్సు స్వజనేష్వపి। శారీరమానసైర్దుఃఖైర్న సీదన్తి భవద్విధాః
ధనలోపం, కష్టం, బంధువులలో అపాయం, శరీర, మనస్సు బాధలు వచ్చినా, మీలాంటి వారు ఎప్పుడూ మనస్సు కోల్పోరు.
శ్రూయతాం చాభిధాస్యామి జనకేన యథా పురా। ఆత్మవ్యవస్థానకరాగీతాః శ్లోకా మహాత్మనా
ఇప్పుడు నేను జనకుడు పాడిన, ఆత్మను స్థిరపరిచే శ్లోకాలను చెప్పబోతున్నాను. వినండి.
మనోదేహసముత్థాభ్యాం దుఃఖాభ్యామర్దితం జగత్। తయోర్వ్యాససమాసాభ్యాంశమోపాయమిమం శృణు
మనస్సు, శరీరంలో కలిగే బాధల వల్ల ఈ లోకం బాధపడుతోంది. వాటిని కొంతవరకు, పూర్తిగా తగ్గించే మార్గాన్ని వినండి.
వ్యాధేరనిష్టసంస్పర్శాచ్ఛ్రమాదిష్టవివర్జనాత్। దుఃఖం చతుర్భిః శారీరం కారణైః సంప్రవర్తతే
రోగం, ఇష్టముకాని విషయాలు తగలడం, అలసట, కొంత东西 లేకపోవడం — ఈ నాలుగు కారణాల వల్ల శరీర బాధ కలుగుతుంది.
తదా తత్ప్రతికారాచ్చ సతతం చావిచిన్తనాత్। ఆధివ్యాధిప్రశమనం క్రియాయోగబలేన తు
వాటికి ప్రతికారం చేయడం, ఎప్పుడూ ఆలోచించడం, సాధన, నియమబద్ధత వల్ల వ్యాధులు, బాధలు తగ్గిపోతాయి.
మతిమన్తో వ్యథోపేతాః శమం ప్రాగేవ కుర్వతే। మానసస్య ప్రియాఖ్యానైః సంభోగోపనయైర్నృణామ్
జ్ఞానులు బాధలో ఉన్నా, ముందే మనస్సు శాంతిని పొందుతారు. మనుషుల మధ్య సంతోషకరమైన మాటలు, అనుభవాల ద్వారా వారు మనస్సును నిగ్రహిస్తారు.
మానసేన హి దుఃఖేన శరీరముపతప్యతే। అయఃపిణ్డేన తప్తేన కుమ్భసంస్థమివోదకమ్
మనస్సు బాధ వల్ల శరీరం కూడా బాధపడుతుంది. వేడినీటి ముక్కతో కుండలోని నీరు వేడెక్కినట్లు ఇది కూడా వేధింపులకు గురవుతుంది.
మానసం శమయేత్తస్మాజ్జ్ఞానేనాగ్నిమివామ్బునా। ప్రశన్తే మానసే దుఃఖే శారీరముపశామ్యతి
కాబట్టి, మనస్సు బాధను జ్ఞానంతో, అగ్నిని నీటితో ఆర్పినట్లు, శాంతింప చేయాలి. మనస్సు బాధ తగ్గితే, శరీర బాధ కూడా తగ్గిపోతుంది.
మనసో దుఃఖమూలం తు స్నేహ ఇత్యుపలభ్యతే। స్నేహాత్తు సజ్జతే జన్తుర్దుఃఖయోగముపైతి చ
మనసుకు బాధలకు మూలం అనురాగమే అని తెలుస్తుంది. అనురాగం వల్ల మనుష్యుడు బంధించబడి, బాధలకు లోనవుతాడు.
స్నేహమూలాని దుఃఖాని స్నేహజాని భయాని చ। శోకహర్షౌ తథాయాసః సర్వం స్నేహాత్ప్రవర్తతే
బాధలు అనురాగం నుంచే పుట్టుతాయి, భయాలు కూడా అనురాగం వల్లే కలుగుతాయి. శోకం, ఆనందం, అలసట — ఇవన్నీ అనురాగం వల్లే వస్తాయి.
స్నేహాత్కారుణ్యరాగౌ చ ప్రజాస్వీర్ష్యాదయస్తథా। అశ్రేయస్కావుభావేతౌ పూర్వస్తత్ర గురుః స్మృతః
అనురాగం వల్లే కరుణ, రాగం, అసూయ వంటి భావాలు జన్మిస్తాయి. ఇవన్నీ మనకు మేలు చేయవు, అందులో మొదటిది మరింత భారంగా ఉంటుంది.
కోటరాగ్నిర్యథాఽశేషం సమూలం పాదపం దహేత్। ధర్మార్థినం తథాఽల్పోపి రాగదోషో వినాశయేత్
ఎలా ఒక రంధ్రంలో ఉన్న అగ్ని చెట్టు మొత్తాన్ని, వేరుతో సహా కాల్చేస్తుందో, అలాగే ధర్మాన్ని కోరేవాడిని చిన్న రాగదోషం కూడా నాశనం చేస్తుంది.
విప్రయోగే న తు త్యాగీ దోషదర్శీ సమాగమే। విరాగం భజతే జన్తుర్నిర్వైరో నిష్పరిగ్రహః
విడిపోవడంలో కాదు, కలిసుండడంలోనే దోషాలను గమనించే వదిలివేతవాడు ద్వేషం, స్వార్థం లేకుండా విరక్తిని పొందుతాడు.
తస్మాత్స్నేహం స్వపక్షేభ్యో మిత్రేభ్యో ధనసంచయాత్। స్వశరీరసముత్థం చ జ్ఞానేన వినివర్తయేత్
కాబట్టి, మనవాళ్లు, స్నేహితులు, సంపద, స్వశరీరం — వీటిపట్ల ఉండే అనురాగాన్ని జ్ఞానంతో తొలగించాలి.
జ్ఞానాన్వితేషు యుక్తేషు శాస్త్రజ్ఞేషు కృతాత్మసు। న తేషు సజ్జతే స్నేహః పద్మపత్రేష్వివోదకమ్
జ్ఞానం, నియమం, శాస్త్రపరంగా నైపుణ్యం, ఆత్మనిగ్రహం ఉన్నవారిలో అనురాగం అంటదు; అది తామరాకుపై నీరు లాగ ఉంటుంది.
రాగాభిభూతః పురుషః కామేన పరికృష్యతే। ఇచ్ఛా సంజాయతే తస్య తతస్తృష్ణా వివర్ధతే
రాగంతో మునిగిపోయినవాడు కోరిక చేత లాగబడతాడు. అతనిలో ఆకాంక్ష పుట్టి, ఆపై తృష్ణ పెరుగుతుంది.
తృష్ణా హి సర్వపాపిష్ఠా నిత్యోద్దేగకరీ నృణామ్। అధర్మబహులా చైవ ఘోరా పాపానుబన్ధినీ
తృష్ణ అన్నిటికన్నా చెడ్డది, ఎప్పుడూ మనుష్యులను కలవరపెడుతుంది. అది అధర్మంతో నిండినది, భయంకరమైనది, పాపాన్ని వెంటాడుతుంది.
యా దుస్త్యజా దుర్మతిభిర్యా న జీర్యతి జీర్యతః। యోసౌ ప్రాణాన్తికో రోగస్తాం తృష్ణాంత్యజతః సుఖమ్
తృష్ణను మూర్ఖులు వదిలేయలేరు, అది వృద్ధాప్యంలోనూ తగ్గదు, ప్రాణాంతక వ్యాధిలా ఉంటుంది. దాన్ని వదిలినవాడికే సుఖం లభిస్తుంది.
అనాద్యన్తా తు సా తృష్ణా అన్తర్దేహగతా నృణామ్। వినాశయతి భూతాని అయోనిజ ఇవానలః
ఆ తృష్ణకు మొదలు, ముగింపు ఉండదు; అది మనుషుల లోపలే ఉంటుంది. అది ప్రాణులను, గర్భంలో పుట్టని అగ్నిలా, నాశనం చేస్తుంది.
యథైధః స్వసముత్థేన వహ్నినా నాశమృచ్ఛతి। తథాఽకృతాత్మా లోభేన సహజేన వినశ్యతి
ఎలా దుప్పి తనలోంచే పుట్టిన అగ్నిచేత కాలిపోతుందో, అలాగే ఆత్మను అభివృద్ధి చేయని వాడు సహజమైన లోభంతో నాశనం అవుతాడు.
రాజతః సలిలాదగ్నేశ్చోరతః స్వజనాదపి। `అర్థిభ్యః కాలతస్తస్మాన్నిత్యమర్థవతాం భయమ్'। భయమర్థవతాం నిత్యం మృత్యోః ప్రాణభృతామివ
రాజు, నీరు, అగ్ని, దొంగలు, సొంతవారు, యాచకులు, కాలం — వీటన్నింటి వల్ల ధనవంతుడికి ఎప్పుడూ భయం ఉంటుంది. ధనవంతులకు భయం ఎప్పుడూ ఉంటుంది, అది ప్రాణులకు మరణభయం లాంటిది.
యథా హ్యాభిషమాకాశే పక్షిభిః శ్వాపదైర్భువి। భక్ష్యతే సలిలే మత్స్యైస్తథా సర్వేణ విత్తవాన్
ఎలా ఆకాశంలో పక్షులు, భూమిపై మృగాలు, నీటిలో చేపలు పాము తినిపోతాయో, అలాగే ధనవంతుడు అందరి చేతా బాధపడతాడు.
అర్థ ఏవ హి కేషాంచిదనర్థం భజతే నృణామ్। అర్థశ్రేయసి చాసక్తో న శ్రేయో విన్దతే నరః। తస్మాదర్థాగమాః సర్వే మనోమోహవివర్ధనాః
కొంతమందికి ధనమే అనర్థంగా మారుతుంది. ధనసంపదపై ఆసక్తి ఉన్నవాడు నిజమైన శ్రేయస్సు పొందడు. అందుకే సంపాదనలన్నీ మనసు మాయను పెంచుతాయి.
కార్పణ్యం దర్పమానౌ చ భయముద్వేగ ఏవ చ। అర్థజాని విదుః ప్రాజ్ఞా దుఃఖాన్యేతాని దేహినామ్
కరుణ, గర్వం, అహంకారం, భయం, కలవరము — ఇవన్నీ ధనంతో పుట్టి, శరీరధారులకు బాధలు అని జ్ఞానులు తెలుసుకుంటారు.
అర్థస్యోపార్జనే దుఃఖమార్జితానాం చ రక్షణే। నాశే దుఃఖం వ్యయే దుఃఖం ఘ్నన్తి చైవార్థకారణాత్
ధనం సంపాదించడంలో బాధ, సంపాదించినదాన్ని కాపాడడంలో బాధ, పోయినపుడు బాధ, ఖర్చు చేసినపుడు బాధ — ఇవన్నీ ధనమే కారణం.
అర్థా దుఃఖం పరిత్యక్తుం పాలితాశ్చైవ శత్రవః। దుఃఖేన చాధిగమ్యన్తే తేషాం నాశం న చిన్తయేత్
ధనాన్ని వదిలేయడం కష్టం, దాన్ని కాపాడితే అది శత్రువైపోతుంది. దాన్ని పొందడంలో బాధ, పోయినపుడు దాని కోసం విచారించకూడదు.
అసన్తోషపరా మూఢాః సంతోషం యాన్తి పణ్డితాః। అన్తో నాస్తి పిపాసాయాః సంతోషః పరమం సుఖమ్। తస్మాత్సంతోషమేవేహ పరం పశ్యన్తి పణ్డితః
అజ్ఞులు ఎప్పుడూ అసంతృప్తితో ఉంటారు, కానీ జ్ఞానులు సంతృప్తిని పొందుతారు. ఆశలకు అంతం లేదు, కాని సంతృప్తి గొప్ప ఆనందాన్ని ఇస్తుంది. అందుకే ఈ లోకంలో జ్ఞానులు సంతృప్తినే పరమ సుఖంగా చూస్తారు.
అనిత్యం యౌవనం రూపం జీవితం రత్నసంచయః। ఐశ్వర్యం ప్రియసంవాసో గృద్ధ్యేత్తత్ర న పణ్డితః
యౌవనం, అందం, జీవితం, రత్నాల సంపద, ఐశ్వర్యం, ప్రియమైన వారి సాంగత్యం ఇవన్నీ నశ్వరమైనవే; వీటిపట్ల జ్ఞానులు ఆశపడరు.
త్యజేత స చ యాంస్తస్మాత్తజ్జాన్క్లేశాన్సహేత చ। న హి సంచయవాన్కశ్చిద్దృశ్యతే నిరుపద్రవః। అతశ్చ ధార్మికైః పుమ్భిరనీహార్థః ప్రశస్యతే
కాబట్టి ఇవి వల్ల కలిగే బాధలను వదిలిపెట్టాలి, వాటిని సహించాలి. ఎందుకంటే సంపద కూడబెట్టే వారికి ఎప్పుడూ కష్టాలు తప్పవు. అందుకే ధర్మబద్ధంగా జీవించే వారు లాభం కోసం పరితపించని జీవనాన్ని మెచ్చుకుంటారు.
ధర్మార్థం యస్య విత్తేహా వరం తస్య నరీహతా। ప్రక్షాలనాద్ధి పఙ్కస్య శ్రేయో హ్యస్పర్శనం నృణామ్
ధర్మార్థంగా సంపద కోసం ప్రయత్నించే వారికి ఏ ప్రయత్నం లేకపోవడమే మంచిది. ఎందుకంటే మట్టిని తుడిచే కంటే, దాన్ని తాకకపోవడమే మానవులకు మంచిది. సంపద విషయంలో కూడా ఇదే వర్తిస్తుంది.