ఉపపన్నం చ పాఞ్చాలి తవేదం వృత్తమీదృశమ్। యత్కృచ్ఛ్రమపి సమ్ప్రాప్తా ధర్మమేవాన్వవేక్షసే
పాంచాలి, నీవు ఎంతటి కష్టాల్లో ఉన్నా కూడా ధర్మాన్ని మాత్రమే పట్టుకుని ఉండటం నీకు తగిన ప్రవర్తన.
ఏతే ద్రోణాదయశ్చైవ వృద్ధా ధర్మవిదో జనాః। శూన్యైః శరీరైస్తిష్ఠన్తి గతాసవ ఇవానతాః
ఈ ద్రోణాది పెద్దలు ధర్మాన్ని తెలిసినవారు అయినా, ప్రాణం లేని శరీరాల్లా, నిశ్చలంగా నిలబడి ఉన్నారు.
యుధిష్ఠిరస్తు ప్రశ్నోఽస్మిన్ప్రమాణమితి మే మతిః। అజితాం వా జితాం వేతి స్వయం వ్యాఖ్యాతుమర్హతి
ఈ విషయంలో యుధిష్ఠిరుని సమాధానమే నాకు ప్రామాణికంగా అనిపిస్తుంది. అతను ఓడిపోయాడా, గెలిచాడా అన్నదాన్ని తానే చెప్పాలి.
తథా తు దృష్ట్వా బహు తత్ర దేవీం రోరూయమాణాం కురరీమివార్తామ్। నోచుర్వచః సాధ్వథవాఽప్యసాధు మహీక్షితో ధార్తరాష్ట్రస్య భీతాః
అక్కడ ఆ దేవిని, బాధతో ఏడుస్తున్న పక్షిలా చూసి, ధృతరాష్ట్రుని కుమారుడి భయంతో రాజులు ఎవ్వరూ మంచి మాటైనా, చెడు మాటైనా మాట్లాడలేదు.
దృష్ట్వా తథా పార్థివపుత్రపౌత్రాం- స్తూష్ణీంభూతాన్ధృతరాష్ట్రస్య పుత్రః। స్మయన్నివేదం వచనం బభాషే పాఞ్చాలరాజస్య సుతాం తదానీమ్
అక్కడ రాజుల కుమారులు, మనవళ్లు మౌనంగా ఉన్నారు చూసి, ధృతరాష్ట్రుని కుమారుడు చిరునవ్వుతో పాంచాలరాజు కుమార్తెను ఇలా ఉద్దేశించి మాట్లాడాడు.
తిష్ఠత్వయం ప్రశ్న ఉదారసత్వే భీమేఽర్జునే సహదేవే తథైవ। పత్యౌ చ తే నకులే యాజ్ఞసేని వదన్త్వేతే వచనం త్వత్ప్రసూతమ్
ఈ గొప్ప ప్రశ్న భీముడు, అర్జునుడు, సహదేవుడు, ఇంకా నీ భర్త నకులుని వద్ద ఉండనివ్వు యాజ్ఞసేనీ. నువ్వు అడిగిన మాటకు వాళ్లు సమాధానం చెప్పనివ్వు.
అనీశ్వరం విబ్రువన్త్వార్యమధ్యే యుధిష్ఠిరం తవ పాఞ్చాలి హేతోః। కుర్వన్తు సర్వే చానృతం ధర్మరాజం పాఞ్చాలి త్వం మోక్ష్యసే దాసభావాత్
పాంచాలి, నీ కోసం అందరూ ఈ సభలో యుధిష్ఠిరుడు శక్తిలేని వాడని ప్రకటించనివ్వు. ధర్మరాజును అబద్ధవాదిగా పిలవనివ్వు. అప్పుడు నువ్వు బానిసత్వం నుంచి విముక్తి పొందుతావు.
ధర్మే స్థితో ధర్మసుతో మహాత్మా స్వయం చేదం కథయత్విన్ద్రకల్పః। ఈశో వా తే హ్యనీశోఽథవైష వాక్యాదస్య క్షిప్రమేకం భజస్వ
ధర్మపుత్రుడు, మహాత్ముడు, ఇంద్రునితో సమానమైనవాడు, ధర్మంలో నిలిచినవాడు తానే చెప్పాలి — తనకు అధికారముందా లేదా అని. అతని మాటల్లో ఏదో ఒకదాన్ని త్వరగా ఎంచుకో.
సర్వే హీమే కౌరవేయాః సభాయాం దుఃఖాన్తరే వర్తమానాస్తవైవ। న విబ్రువన్త్యార్యసత్వా యథావ- త్పతీంశ్చ తే సమవేక్ష్యాల్పభాగ్యాన్
ఈ సభలో ఉన్న కౌరవులు నీకోసం బాధలో మునిగిపోయి, నీ భర్తలు ఎంత దురదృష్టవంతులో చూసి, ఆర్యుల్లా మాట్లాడడంలేదు.
తతః సభ్యాః కురురాజస్య తస్య వాక్యం సర్వే ప్రశశంసుస్తథోచ్చైః। చేలావేధాంశ్చాపి చక్రుర్నదన్తో హాహేత్యాసీదపి చైవార్తనాదః
అప్పుడు కురురాజు సభలో ఉన్నవారు అందరూ ఆ మాటలను గట్టిగా ప్రశంసించారు. హర్షంతో చేతులు ఊపారు. అక్కడ 'హాయో' అని, బాధతో అరుపులు కూడా వినిపించాయి.
శ్రుత్వా తుం తద్వాక్యమనోహరం త- ద్ధర్షశ్చాసీత్కౌరవాణాం సభాయామ్। సర్వే చాసన్పార్థివాః ప్రీతిమన్తః కురుశ్రేష్ఠం ధార్మికం పూజయన్తః
ఆ మధురమైన మాటలు విని, కౌరవుల సభలో ఆనందం వెల్లివిరిసింది. రాజులందరూ ధర్మాన్ని పాటించే కురు నాయకుడిని గౌరవిస్తూ సంతోషించారు.
యుధిష్ఠిరం చ తే సర్వే సముదైక్షన్త పార్థివాః। కిం ను వక్ష్యతి ధర్మజ్ఞ ఇతి సాచీకృతాననాః
అందరు రాజులు యుధిష్ఠిరుని వైపు ముఖాలు తిప్పి, 'ధర్మాన్ని తెలిసినవాడు ఏమి మాట్లాడతాడో?' అని ఆసక్తిగా చూశారు.
కిం ను వక్ష్యతి బీభత్సురజితో యుధి పాణ్డవః। భీమసేనో యమౌ చోభౌ భృశం కౌతూహలాన్వితాః
అజేయుడైన పాండవుడు, భీమసేనుడు, మద్రీ కుమారులు యుద్ధంలో ఏమి చెబుతారో అని అందరూ ఎంతో ఆసక్తిగా ఎదురుచూశారు.
తస్మిన్నుపరతే శబ్దే భీమసేనోఽబ్రవీదిదమ్। ప్రగృహ్య రుచిరం దివ్యం భుజం చన్దనచర్చితమ్
ఆ శబ్దం ఆగిన తరువాత, భీమసేనుడు తన అందమైన, దివ్యమైన, చందనంతో పూసిన భుజాన్ని పట్టుకుని ఇలా మాట్లాడాడు.
యద్యేష గురురస్మాకం ధర్మరాజో మహామనాః। న ప్రభుః స్యాత్కులస్యాస్య న వయం మర్షయేమహి
ఈ ధర్మరాజు మన వంశానికి అధిపతి కాకపోతే, మనం ఈ అవమానాన్ని భరించేవారు కాదము.
ఈశో నః పుణ్యతపసాం ప్రాణానామపి చేశ్వరః। మన్యతే జితమాత్మానం యద్యేష విజితా వయమ్
అయన మనందరికి, తపస్సు కలిగినవారికీ, మన ప్రాణాలకూ అధిపతి. ఆయనే తనను ఓడిపోయినవాడిగా భావిస్తే, మనమూ ఓడిపోయిన వారమే.
న హి ముచ్యేత మే జీవన్పదా భూమిముపస్పృశన్। మర్త్యధర్మా పరామృశ్య పాఞ్చాల్యా మూర్ధజానిమాన్
నేను బ్రతికుండగా, నేలపై నడిచే నా అడుగులతో, మానవ ధర్మాన్ని గుర్తు చేసుకున్నాక, ద్రౌపదీ జుట్టు అవమానం నుంచి విముక్తి పొందలేను.
పశ్యధ్వం హ్యాయతౌ వృత్తౌ భుజౌ మే పరిఘావివ। నైతయోరన్తరం ప్రాప్య ముచ్యేతాపి శతక్రతుః
నా చేతులు చూడండి, ఇవి ధర్మబలం వల్ల ఇంత బలంగా, ఇనుప కడ్డీల్లా పెరిగాయి. వీటికి మధ్య పడితే, ఇంద్రుడైనా తప్పించుకోలేడు.
ధర్మపాశసితస్త్వేవమధిగచ్ఛామి సఙ్కటమ్। గౌరవేణ నిరుద్ధశ్చ నిగ్రహాదర్జునస్య చ
ధర్మబంధనాలతో బంధించబడి, గౌరవంతో, అర్జునుని నియమంతో నేను ఇబ్బందిలో పడ్డాను.
ధర్మరాజనిసృష్టస్తు సింహః క్షుద్రమృగానివ। ధార్తరాష్టారానిమాన్పాపాన్నిష్పషేయం తలాసిభిః
ధర్మరాజు అనుమతిస్తే, నేను ఈ ధృతరాష్ట్ర కుమారులను సింహంలా చిన్న జంతువులను చితరచెదర చేసేదిలా, నా ఖడ్గంతో, గొడ్డలితో పారద్రోలగలను.
తమువాచ తదా భీష్మో ద్రోణో విదుర ఏవ చ। క్షమ్యతామిదమిత్యేవం సర్వం సమ్భావ్యతే త్వయి
అప్పుడు భీష్ముడు, ద్రోణుడు, విదురుడు ఇలా అన్నారు: 'ఇది క్షమించు; నీ నుండి ఏది వచ్చినా అందరూ అంగీకరిస్తారు.'
త్రయః కిలేమే హ్యధనా భవన్తి। దాసః పుత్రశ్చాస్వతన్త్రా చ నారీ। దాసస్య పత్నీ త్వధనస్య భద్రే హీనశ్వరా దాసధనం చ సర్వమ్
ఈ లోకంలో మూడు రకాలవారు ధనం లేనివారు అంటారు: దాసుడు, కుమారుడు, స్వతంత్రత లేని మహిళ. దాసుని భార్య, ధనం లేని వాడి భార్యా, వీరి దగ్గర ఉన్నది అంతా అధికారమే లేనిది.
ప్రవిశ్య రాజ్ఞః పరివారం భజస్వ తత్తే కార్యం శిష్టమాదిశ్యతేఽత్ర। ఈశాస్తు సర్వే తవ రాజపుత్రి భవన్తి వై ధార్తరాష్ట్రా న పార్థాః
రాజు ఇంట్లోకి వెళ్లి సేవచేయి. మిగిలిన పని ఇక్కడే చెప్పబడుతుంది. ధృతరాష్ట్ర కుమారులందరూ నీకు యజమానులు, పాండవులు కాదు.
అన్యం వృణీష్వ పతిమాశు భామిని యస్మాద్దాస్యం న లభసి దేవనేన। అవాచ్యా వై పతిషు కామవృత్తి- ర్నిత్యం దాస్యే విదితం తత్తవాస్తు
ఓ సుందరీ! నువ్వు దాస్యాన్ని పొందలేకపోతే, ఇంకొక భర్తను త్వరగా ఎంచుకో. భర్తల విషయంలో కోరికను బయటపెట్టకూడదు, కానీ సేవ చేయడం నీకు తెలిసినదే.
పరాజితో నకులో భీమసేనో యుధిష్ఠరః సహదేవార్జునౌ చ। దాసీభూతా త్వం హి వై యాజ్ఞసేని పరాజితాస్తే పతయో నైవ సన్తి
నకులుడు, భీమసేనుడు, యుధిష్ఠిరుడు, సహదేవుడు, అర్జునుడు ఓడిపోయారు. యాజ్ఞసేన కుమార్తె! నువ్వు దాసిగా మారిపోయావు. నీ భర్తలు ఓడిపోయినవారు, ఇక నీవారు కారు.
ప్రయోజనం జన్మని కిం న మన్యతే పరాక్రమం పౌరుషం చైవ పార్థటః। పాఞ్చాల్యస్య ద్రుపదస్యాత్మజామిమాం సభామధ్యే యో వ్యదేవీద్గ్లహేషు
పుట్టుకకు ప్రయోజనం ఏమిటి, శ్రమను, పురుషార్థాన్ని విలువ చేయకపోతే? ఈ సభలో, పాశా ఆటలో, ద్రుపదుని కుమార్తెను ఎవరు పణంగా పెట్టాడు?
తద్వై శ్రుత్వా భీమసేనోఽత్యమర్షీ భృశం నిశశ్వాస తదాఽర్తరూపః। రాజానుగో ధర్మపాశానుబద్ధో దహన్నివైనం క్రోధసంరక్తదృష్టిః
ఇలా విని, భీమసేనుడు తీవ్రమైన కోపంతో బాధతో ఊపిరి పీల్చాడు. రాజు, ధర్మబంధనాలతో బంధించబడి, కోపంతో కళ్లలో రక్తం ఉప్పొంగుతూ, లోపల మండిపోతున్నాడు.
నాహం కుప్యే సూతపుత్రస్య రాజ- న్నేష సత్యం దాసధర్మః ప్రదిష్టః। కిం విద్విషో వై మామేవం వ్యాహరేయు- ర్నాదేవీస్త్వం యద్యనయా నరేన్ద్ర
ఓ రాజా! నేను సూతపుత్రునిపై కోపపడను. ఇది నిజమైన దాసధర్మమే. నా శత్రువులు నన్ను ఇలా ఎందుకు మాట్లాడాలి? నీవు ధర్మానికి విరుద్ధంగా ప్రవర్తిస్తే, దేవతవు కవు.
భీమసేనవచః శ్రుత్వా రాజా దుర్యోధనస్తదా। యుధిష్ఠిరమువాచేదం తూష్ణీమ్భూతమచేతనమ్
భీమసేనుని మాటలు విని, రాజు దుర్యోధనుడు, మౌనంగా, చైతన్యం లేని యుధిష్ఠిరుని ఇలా అడిగాడు.
భీమార్జునౌ యమౌ చైవ స్థితౌ తే నృప శాసనే। ప్రశ్నం బ్రూహి చ కృష్ణాం త్వమజితాం యది మన్యసే
భీముడు, అర్జునుడు, యమజములు నీ ఆజ్ఞలో నిలబడ్డారు, ఓ రాజా! నీవు కృష్ణను ఓడించలేదని భావిస్తే, ఆమెను ఏదైనా అడుగు.