నూనం ప్రకృతిరేషా తే జఘన్యా నాత్ర సంశయటః। `నదీసుతత్వాత్తే చిత్తం చఞ్చలం న స్థిరం స్మృతమ్
ఇది నీ తక్కువ స్థాయి స్వభావమే, ఇందులో సందేహం లేదు. నది కుమారుడవు కాబట్టి, నీ మనసు చంచలంగా, స్థిరంగా ఉండదని అంటారు.
అతః పాపీయసీ చైషాం పాణ్డవానామపీష్యతే। యేషామర్చ్యతమః కృష్ణస్త్వం చ యేషాం ప్రదర్శకః
కృష్ణుడు అత్యంత పూజ్యుడై, నువ్వు మార్గదర్శకుడవు కాబట్టి, పాండవులకు కూడా ఈ పాపం ఎక్కువగా అంటించబడుతోంది.
ధర్మవాంస్త్వమధర్మజ్ఞః సతాం మార్గాదవప్లుతః। కో హి ధర్మిణమాత్మానం జానఞ్జ్ఞానవిదాం వరః
నీవు ధర్మాన్ని తెలిసినవాడివని అంటారు గాని, నిజంగా మంచి మార్గం వదిలిపెట్టావు. ధర్మాన్ని, జ్ఞానాన్ని తెలిసినవాడు ఇలా ప్రవర్తించడు.
కుర్యాద్యథా త్వయా భీషమ కృతం ధర్మమవేక్షతా। చేత్త్వం ధర్మం విజానాసి యది ప్రాజ్ఞా మతిస్తవ
ధర్మాన్ని తెలుసుకుని, బుద్ధి ఉన్నవాడివైతే, నీవు చేసినట్టు ఇంకెవరు చేస్తారు, భీష్మా?
అన్యకామా హి ధర్మజ్ఞా కన్యకా ప్రాజ్ఞమానినా। అమ్బా నామేతి భద్రం తే కథం సాఽపహృతా త్వయా
ధర్మాన్ని తెలిసిన ఆ యువతికి ఇంకొకరిని ఇష్టపడింది. నీవు నీకు బుద్ధి ఉందని భావించి, అంబను తీసుకెళ్లావు. అది ఎలా సాధ్యమయ్యింది?
తాం త్వయాఽపహృతాం భీష్మ కన్యాం నైషితవాన్నృపః। భ్రాతా విచిత్రవీర్యస్తే సతాం మార్గమనుస్మరన్
నువ్వు తీసుకెళ్లిన ఆ యువతిని నీ అన్నవాడు, మంచి మార్గాన్ని గుర్తు చేసుకుంటూ, కోరలేదు, భీష్మా.
భార్యయోర్యస్య చాన్యేన మిషతః ప్రాజ్ఞమానినః। తవ జాతాన్యపత్యాని సజ్జనాచరితే పథి
నీవు బుద్ధిమంతుడివని భావిస్తూ చూస్తుండగానే, ఇంకొకరి భార్యలకు పుట్టిన పిల్లలు నీ సంతానమయ్యారు, మంచి మార్గంలో నడిచినట్టు.
కో హి ధర్మోఽస్తి తే భీషమ బ్రహ్మచర్యమిదం వృథా। యద్ధారయసి మోహాద్వా క్లీబత్వాద్వా న సంశయః
నీకు ఏ ధర్మం ఉంది, భీష్మా? ఈ బ్రహ్మచర్య వ్రతం వృథానే. నీవు మోహంతోనో, లేక పురుషత్వం లేకపోవడానికో పాటించినా, ఇందులో సందేహం లేదు.
న త్వం తవ ధర్మజ్ఞ పశ్యామ్యుపచరం క్వచిత్। న హి తే సేవితా వృద్ధా య ఏవం ధర్మమబ్రవీః
నీకు ధర్మం గురించి బాగా తెలుసని నేను ఎక్కడా నీ చేతుల్లో ఆచరణ చూడలేదు. నువ్వు ఇలా ధర్మాన్ని చెప్పినట్టు వృద్ధులను సేవించావని కూడా కనిపించదు.
ఇష్టం దత్తమధీతం చ యజ్ఞాశ్చ బహుదక్షిణాః। సర్వమేతదపత్యస్య కలాం నార్హన్తి షోడశీమ్
పూజలు, దానం, విద్యాభ్యాసం, విరాళాలతో కూడిన యజ్ఞాలు—ఇవి అన్నీ కలిసినా, సంతానం ఉండడానికీ పదహారు వంతులలో ఒక్క వంతుకూడా సరిపోవు.
వ్రతోపవాసైర్బహుభిః కృతం భవతి భీష్మ యత్। సర్వం తదనపత్యస్య మోఘం భవతి నిశ్చయాత్
ఎన్ని వ్రతాలు, ఉపవాసాలు చేసినా, భీష్మా, సంతానం లేని వారికి అవన్నీ వృథా అవుతాయి అని ఖచ్చితంగా చెప్పగలను.
సోఽనపత్యశ్చ వృద్ధశ్చ మిథ్యాధర్మానుశాసనాత్। హంసవత్త్వమపీదానీం జ్ఞాతిభ్యః ప్రాప్నుయా వధమ్
ఇలా సంతానం లేక వృద్ధుడై, అసత్య ధర్మోపదేశం వల్ల, నీవు ఇప్పుడు ఆ హంసవలె బంధువుల చేతిలో మరణాన్ని పొందవచ్చు.
ఏవం హి కథయన్త్యన్యే నరా జ్ఞానవిదః పురా। భీష్మ యత్తదహం సమ్యగ్వక్ష్యామి తవ శృణ్వతః
పూర్వం జ్ఞానవంతులు ఇలా చెప్పారు, భీష్మా. వారు చెప్పినదాన్ని నేను నీకు సరిగ్గా వివరంగా చెబుతాను, విను.
వృద్ధః కిల సముద్రాన్తే కశ్చిద్ధంసోఽభవత్పురా। ధర్మవాగన్యథావృత్తః పక్షిణః సోఽనుశాస్తి చ
ఒకప్పుడు సముద్రతీరంలో ఒక వృద్ధ హంస ఉండేది. అది ధర్మం గురించి మాట్లాడేది కానీ తన ప్రవర్తన వేరుగా ఉండేది. ఆ హంస ఇతర పక్షులకు ఉపదేశం చేసేది.
ధర్మ చరత మాఽధర్మమితి తస్య వచః కిల। పక్షిణః శుశ్రువుర్భీష్మ సతతం ధర్మవాదినః
‘ధర్మాన్ని ఆచరించండి, అధర్మాన్ని దూరం పెట్టండి’ అని ఆ హంస ఎప్పుడూ చెప్పేది. ఆ మాటలను ధర్మాన్ని ప్రేమించే పక్షులు ఎప్పుడూ వినేవారు.
హంసస్య తు వచః శ్రుత్వా ముదితాః సర్వపక్షిణః। ఊచుశ్చైవ స్వగా హంసం పరివార్య చ సర్వశః
హంస మాటలు విని, అన్ని పక్షులు ఆనందించారు. అవన్నీ చుట్టూ చేరి, తమ భాషలో ఆ హంసను అడిగాయి.
కథయస్వ భవాన్సర్వం పక్షిణాం తు సమాసతః। కో హి నామ ద్విజశ్రేష్ఠ బ్రూహి నో ధర్మ ఉత్తమః
మా అందరికీ, ఈ పక్షుల మధ్య, నీవు అన్నీ వివరంగా చెప్పు. ద్విజోత్తమా, ఎవరు నిజంగా ఉత్తమ ధర్మాన్ని తెలుసు? చెప్పు.
ప్రజాస్వహింసా ధర్మో వై హింసాఽధర్మః ఖగవ్రజాః। ఏతదేవానుబోద్ధవ్యం ధర్మాధర్మః సమాసతః
ప్రాణులకు హింస చేయకపోవడమే ధర్మం, హింస చేయడమే అధర్మం, పక్షులూ. ధర్మం, అధర్మం అంటే ఇదే సారాంశంగా తెలుసుకోవాలి.
వృద్ధహంసవచః శ్రుత్వా పక్షిణస్తే సుసంహితాః। ఊచుశ్చ ధర్మలుబ్ధాస్తే స్మయమానా ఇవాణ్డజాః
వృద్ధ హంస మాటలు విని, పక్షులు బాగా చేరి, ధర్మం పట్ల ఆసక్తిగా, చిరునవ్వుతో మాట్లాడాయి.
ధర్మం యః కురుతే నిత్యం లోకే ధీరతరోఽణ్డజః। స యత్ర గచ్ఛేద్ధర్మాత్మా తన్మే బ్రూహీహ తత్త్వతః
ఈ లోకంలో ఎవరైతే ఎప్పుడూ ధర్మాన్ని ఆచరిస్తారో, ఆ పక్షి మరింత జ్ఞానవంతుడు. అలాంటి ధర్మాత్ముడు ఎక్కడికి వెళ్తాడో నిజంగా చెప్పు.
బాలా యూయం న జానీధ్వం ధర్మసూక్ష్మం విహఙ్గమాః। ధర్మం యః కురుతే లోకే సతతం శుభబుద్ధినా। న చాయుషోఽన్తే స్వం దేహం త్యక్త్వా స్వర్గం స గచ్ఛతి
మీరు ఇంకా చిన్నవారు, పక్షులారా, ధర్మం లోని సూక్ష్మతను మీరు తెలియరు. ఎవరైతే శుభబుద్ధితో ఎప్పుడూ ధర్మాన్ని ఆచరిస్తారో, వారు చివరికి శరీరం విడిచాక స్వర్గానికి పోరని చెప్పగలను.
తథాఽహమపి చ త్యక్త్వా కాలే దేహమిమం ద్విజాః। స్వర్గలోకం గమిష్యామి ఇయం ధర్మస్య వై గతిః
అలాగే, నేను కూడా సమయం వచ్చినప్పుడు ఈ శరీరం విడిచిన తర్వాత, ద్విజులారా, స్వర్గలోకానికి వెళ్తాను. ఇదే ధర్మానికి మార్గం.
ఏవం ధర్మకథాం చక్రే స హంసః పక్షిణాం భృశమ్। పక్షిణః శుశ్రువుర్భీష్మ సతతం ధర్మమేవ తే
అలా ఆ హంస పక్షులకు ధర్మాన్ని విస్తృతంగా వివరించింది. పక్షులు, భీష్మా, ఎప్పుడూ ధర్మమే వినేవారు.
అథాస్య భక్ష్యమాజహ్రుః సముద్రజలచారిణః। అణ్డజా భీష్మ తస్యాన్యే ధర్మార్థమితి శుశ్రుమ
తర్వాత, సముద్రంలో నివసించే ఆ అండజులు, భీష్మా, ధర్మార్ధంగా ఆ హంసకు ఆహారం తీసుకొచ్చారు అని మేము విన్నాము.
తే చ తస్య సమభ్యాశే నిక్షిప్యాణ్డాని సర్వశః। సముద్రామ్భస్యమోదన్త చరన్తో భీష్మ పక్షిణః
అవి తమ అండలను అన్నీ ఆ హంస దగ్గర పెట్టాయి. పక్షులు, భీష్మా, సముద్రపు నీటిలో సంతోషంగా సంచరించేవారు.
తేషామణ్డాని సర్వేషాం భక్షయామాస పాపకృత్। స హంసః సమ్ప్రమత్తానామప్రమత్తః స్వకర్మణి
అందరి అండలను, ఆ పాపాత్మ హంస, ఇతరులు నిర్లక్ష్యంగా ఉన్నప్పుడు, తాను జాగ్రత్తగా ఉండి తినేసింది.
తతః ప్రక్షీయమాణేషు తేషు తేష్వణ్డజోఽపరః। అశఙ్కత మహాప్రాజ్ఞః స కదాచిద్దదర్శ హ
అప్పుడు ఆ గుడ్లు నశించిపోతున్న సమయంలో, ఇంకొక పక్షి గుడ్డులోంచి బయటపడింది. ఆ జ్ఞానవంతుడు ఆందోళనకు గురయ్యాడు. ఒక సందర్భంలో అతడు దాన్ని చూశాడు.
తతః సఙ్కథయామాస దృష్ట్వా హంసస్య కిల్బిషమ్। తేషాం పరమదుఃఖార్తః స పక్షీ సర్వపక్షిణామ్
తర్వాత, ఆ హంస చేసిన పాపాన్ని చూసి, ఆ పక్షి వారిపట్ల గొప్ప బాధతో నిండిపోయి మాట్లాడడం ప్రారంభించాడు.
తతః ప్రత్యక్షతో దృష్ట్వా పక్షిణస్తే సమీపగాః। నిజఘ్నస్తం తదా హంసం మిథ్యావృత్తం కురూద్వహ
ఆ సమయంలో, సమీపంలో ఉన్న పక్షులు హంస చేసిన తప్పును ప్రత్యక్షంగా చూసి, ఆ హంసను అక్కడే కొట్టి పడగొట్టాయి, ఓ కురు వంశజా.
ఏవం త్వాం హంసధర్మాణమపీమే వసుధాధిపాః। నిహన్యుర్భీష్మ సఙ్క్రుద్ధాః పక్షిణస్తం యథాణ్డజమ్
ఇలాగే, భీష్మా, నీవు హంస ధర్మాన్ని అనుసరిస్తున్నావని కోపంతో ఉన్న ఈ భూమిపాలకులు కూడా, ఆ పక్షులు ఆ గుడ్డు పక్షిని హతమార్చినట్లు, నిన్ను హతమార్చవచ్చు.