భుక్తమేతేన బహ్వన్నం క్రీడతా నగమూర్ధని। ఇతి తే భీష్ణ శృణ్వానాః పరే విస్మయమాగతాః
ఈయన కొండపై ఆడుకుంటూ ఎన్నో వంటలు తిన్నాడని చెబుతారు, భీష్మా. ఇది విని ఇతరులు ఆశ్చర్యపోయారు.
యస్య చానేన ధర్మజ్ఞ భుక్తమన్నం బలీయసః। స చానేన హతః కంస ఇత్యేతత్తు బలీయసః
ధర్మాన్ని తెలిసినవాడా, ఈ బలవంతుడితో ఎవరు అన్నం తిన్నారో వారిని కూడా ఇతనే సంహరించాడని అంటారు.
స చానేన హతః కంస ఇత్యేతత్తు మహాద్భుతమ్।। న తే శ్రుతమిదం భీష్మ నూనం కథయతాం సతామ్
ఇతనే కంసుని సంహరించాడని ఈ కథ ఎంతో ఆశ్చర్యంగా ఉంది. నీకు మంచి వాళ్లు చెప్పిన కథల్లో ఇది వినిపించలేదేమో, భీష్మా.
యద్వక్ష్యే త్వామధర్మజ్ఞం వాక్యం కురుకులాధమ।। స్త్రీషు గోషు న శస్త్రాణి పాతయేద్బ్రాహ్మణేషు చ
నీకు నేను చెప్పబోయే మాట ఏమిటంటే, కురువంశానికి మచ్చ అయినవాడా, స్త్రీలు, ఆవులు, బ్రాహ్మణులపై ఆయుధాలు ఎత్తకూడదని.
ఇతి సన్తోఽనుశాసన్తి సఞ్జనా ధర్మిణః సదా। భీష్మ లోకే హి తత్సర్వం వితథం త్వయి దృశ్యతే
ధర్మబుద్ధులు ఎప్పుడూ ఇలా బోధిస్తారు, భీష్మా. కానీ నీలో ఇవన్నీ అబద్ధంగానే కనిపిస్తున్నాయి.
జ్ఞానవృద్ధం చ వృద్ధం చ భూయాంసం కేశవం మమ। అజానత ఇవాఖ్యాసి సంస్తువన్కౌరవాధమ
జ్ఞానవంతుడూ, వయసులో పెద్దవాడూ, అందరికన్నా గొప్పవాడైన కేశవుని గురించి నువ్వు తెలియనట్టు మాట్లాడుతూ, అతన్ని పొగిడుతున్నావు, కౌరవుల మచ్చవాడా.
గోఘ్రః స్త్రీఘ్నశ్చ సన్భీష్మ త్వద్వాక్యాద్యది పూజ్యతే। ఏవమ్భూతశ్చ యో భీష్మ కథం సంస్తవమర్హతి
భీష్మా, నీ మాట వల్ల ఆవులను, స్త్రీలను చంపినవాడిని గౌరవించాలంటే, అలాంటి వాడిని ఎలా పొగడగలం?
అసౌ మతిమతాం శ్రేష్ఠో య ఏష జగతః ప్రభుః। సమ్భావయతి చాప్యేవం త్వద్వాక్యాచ్చ జనార్దనః। ఏవమేతత్సర్వమితి తత్సర్వం వితథం ధ్రువమ్
ఈయన జ్ఞానులలో శ్రేష్ఠుడు, లోకానికి అధిపతి అని నీ మాట వల్ల జనార్దనుని గౌరవిస్తున్నారు. అయినా ఇవన్నీ అబద్ధమే.
ఆత్మానమాత్మనాఽఽధాతుం యది శక్తో జనార్దనః। అకామయన్తం తం భీష్మ కథం సాధ్వివ పశ్యసి
భీష్మా, జనార్దనుడు తనను తాను స్థాపించగలిగితే, తనకు ఆసక్తి లేకపోయినా, నువ్వు అతన్ని ఎలా మంచి వాడిగా చూస్తావు?
న గాథా గాథినం శాస్తి బహుచేదపి గాయతి। ప్రకృతిం యాన్తి భూతాని కులిఙ్గశకునిర్యథా
పాడేవాడు ఎంత పాటలు పాడినా, పాట అతనికి బోధించదు. అన్ని జీవులు తమ స్వభావాన్ని అనుసరిస్తాయి, పక్షి తన జాతిని అనుసరించునట్లు.
నూనం ప్రకృతిరేషా తే జఘన్యా నాత్ర సంశయటః। `నదీసుతత్వాత్తే చిత్తం చఞ్చలం న స్థిరం స్మృతమ్
ఇది నీ తక్కువ స్థాయి స్వభావమే, ఇందులో సందేహం లేదు. నది కుమారుడవు కాబట్టి, నీ మనసు చంచలంగా, స్థిరంగా ఉండదని అంటారు.
అతః పాపీయసీ చైషాం పాణ్డవానామపీష్యతే। యేషామర్చ్యతమః కృష్ణస్త్వం చ యేషాం ప్రదర్శకః
కృష్ణుడు అత్యంత పూజ్యుడై, నువ్వు మార్గదర్శకుడవు కాబట్టి, పాండవులకు కూడా ఈ పాపం ఎక్కువగా అంటించబడుతోంది.
ధర్మవాంస్త్వమధర్మజ్ఞః సతాం మార్గాదవప్లుతః। కో హి ధర్మిణమాత్మానం జానఞ్జ్ఞానవిదాం వరః
నీవు ధర్మాన్ని తెలిసినవాడివని అంటారు గాని, నిజంగా మంచి మార్గం వదిలిపెట్టావు. ధర్మాన్ని, జ్ఞానాన్ని తెలిసినవాడు ఇలా ప్రవర్తించడు.
కుర్యాద్యథా త్వయా భీషమ కృతం ధర్మమవేక్షతా। చేత్త్వం ధర్మం విజానాసి యది ప్రాజ్ఞా మతిస్తవ
ధర్మాన్ని తెలుసుకుని, బుద్ధి ఉన్నవాడివైతే, నీవు చేసినట్టు ఇంకెవరు చేస్తారు, భీష్మా?
అన్యకామా హి ధర్మజ్ఞా కన్యకా ప్రాజ్ఞమానినా। అమ్బా నామేతి భద్రం తే కథం సాఽపహృతా త్వయా
ధర్మాన్ని తెలిసిన ఆ యువతికి ఇంకొకరిని ఇష్టపడింది. నీవు నీకు బుద్ధి ఉందని భావించి, అంబను తీసుకెళ్లావు. అది ఎలా సాధ్యమయ్యింది?
తాం త్వయాఽపహృతాం భీష్మ కన్యాం నైషితవాన్నృపః। భ్రాతా విచిత్రవీర్యస్తే సతాం మార్గమనుస్మరన్
నువ్వు తీసుకెళ్లిన ఆ యువతిని నీ అన్నవాడు, మంచి మార్గాన్ని గుర్తు చేసుకుంటూ, కోరలేదు, భీష్మా.
భార్యయోర్యస్య చాన్యేన మిషతః ప్రాజ్ఞమానినః। తవ జాతాన్యపత్యాని సజ్జనాచరితే పథి
నీవు బుద్ధిమంతుడివని భావిస్తూ చూస్తుండగానే, ఇంకొకరి భార్యలకు పుట్టిన పిల్లలు నీ సంతానమయ్యారు, మంచి మార్గంలో నడిచినట్టు.
కో హి ధర్మోఽస్తి తే భీషమ బ్రహ్మచర్యమిదం వృథా। యద్ధారయసి మోహాద్వా క్లీబత్వాద్వా న సంశయః
నీకు ఏ ధర్మం ఉంది, భీష్మా? ఈ బ్రహ్మచర్య వ్రతం వృథానే. నీవు మోహంతోనో, లేక పురుషత్వం లేకపోవడానికో పాటించినా, ఇందులో సందేహం లేదు.
న త్వం తవ ధర్మజ్ఞ పశ్యామ్యుపచరం క్వచిత్। న హి తే సేవితా వృద్ధా య ఏవం ధర్మమబ్రవీః
నీకు ధర్మం గురించి బాగా తెలుసని నేను ఎక్కడా నీ చేతుల్లో ఆచరణ చూడలేదు. నువ్వు ఇలా ధర్మాన్ని చెప్పినట్టు వృద్ధులను సేవించావని కూడా కనిపించదు.
ఇష్టం దత్తమధీతం చ యజ్ఞాశ్చ బహుదక్షిణాః। సర్వమేతదపత్యస్య కలాం నార్హన్తి షోడశీమ్
పూజలు, దానం, విద్యాభ్యాసం, విరాళాలతో కూడిన యజ్ఞాలు—ఇవి అన్నీ కలిసినా, సంతానం ఉండడానికీ పదహారు వంతులలో ఒక్క వంతుకూడా సరిపోవు.
వ్రతోపవాసైర్బహుభిః కృతం భవతి భీష్మ యత్। సర్వం తదనపత్యస్య మోఘం భవతి నిశ్చయాత్
ఎన్ని వ్రతాలు, ఉపవాసాలు చేసినా, భీష్మా, సంతానం లేని వారికి అవన్నీ వృథా అవుతాయి అని ఖచ్చితంగా చెప్పగలను.
సోఽనపత్యశ్చ వృద్ధశ్చ మిథ్యాధర్మానుశాసనాత్। హంసవత్త్వమపీదానీం జ్ఞాతిభ్యః ప్రాప్నుయా వధమ్
ఇలా సంతానం లేక వృద్ధుడై, అసత్య ధర్మోపదేశం వల్ల, నీవు ఇప్పుడు ఆ హంసవలె బంధువుల చేతిలో మరణాన్ని పొందవచ్చు.
ఏవం హి కథయన్త్యన్యే నరా జ్ఞానవిదః పురా। భీష్మ యత్తదహం సమ్యగ్వక్ష్యామి తవ శృణ్వతః
పూర్వం జ్ఞానవంతులు ఇలా చెప్పారు, భీష్మా. వారు చెప్పినదాన్ని నేను నీకు సరిగ్గా వివరంగా చెబుతాను, విను.
వృద్ధః కిల సముద్రాన్తే కశ్చిద్ధంసోఽభవత్పురా। ధర్మవాగన్యథావృత్తః పక్షిణః సోఽనుశాస్తి చ
ఒకప్పుడు సముద్రతీరంలో ఒక వృద్ధ హంస ఉండేది. అది ధర్మం గురించి మాట్లాడేది కానీ తన ప్రవర్తన వేరుగా ఉండేది. ఆ హంస ఇతర పక్షులకు ఉపదేశం చేసేది.
ధర్మ చరత మాఽధర్మమితి తస్య వచః కిల। పక్షిణః శుశ్రువుర్భీష్మ సతతం ధర్మవాదినః
‘ధర్మాన్ని ఆచరించండి, అధర్మాన్ని దూరం పెట్టండి’ అని ఆ హంస ఎప్పుడూ చెప్పేది. ఆ మాటలను ధర్మాన్ని ప్రేమించే పక్షులు ఎప్పుడూ వినేవారు.
హంసస్య తు వచః శ్రుత్వా ముదితాః సర్వపక్షిణః। ఊచుశ్చైవ స్వగా హంసం పరివార్య చ సర్వశః
హంస మాటలు విని, అన్ని పక్షులు ఆనందించారు. అవన్నీ చుట్టూ చేరి, తమ భాషలో ఆ హంసను అడిగాయి.
కథయస్వ భవాన్సర్వం పక్షిణాం తు సమాసతః। కో హి నామ ద్విజశ్రేష్ఠ బ్రూహి నో ధర్మ ఉత్తమః
మా అందరికీ, ఈ పక్షుల మధ్య, నీవు అన్నీ వివరంగా చెప్పు. ద్విజోత్తమా, ఎవరు నిజంగా ఉత్తమ ధర్మాన్ని తెలుసు? చెప్పు.
ప్రజాస్వహింసా ధర్మో వై హింసాఽధర్మః ఖగవ్రజాః। ఏతదేవానుబోద్ధవ్యం ధర్మాధర్మః సమాసతః
ప్రాణులకు హింస చేయకపోవడమే ధర్మం, హింస చేయడమే అధర్మం, పక్షులూ. ధర్మం, అధర్మం అంటే ఇదే సారాంశంగా తెలుసుకోవాలి.
వృద్ధహంసవచః శ్రుత్వా పక్షిణస్తే సుసంహితాః। ఊచుశ్చ ధర్మలుబ్ధాస్తే స్మయమానా ఇవాణ్డజాః
వృద్ధ హంస మాటలు విని, పక్షులు బాగా చేరి, ధర్మం పట్ల ఆసక్తిగా, చిరునవ్వుతో మాట్లాడాయి.
ధర్మం యః కురుతే నిత్యం లోకే ధీరతరోఽణ్డజః। స యత్ర గచ్ఛేద్ధర్మాత్మా తన్మే బ్రూహీహ తత్త్వతః
ఈ లోకంలో ఎవరైతే ఎప్పుడూ ధర్మాన్ని ఆచరిస్తారో, ఆ పక్షి మరింత జ్ఞానవంతుడు. అలాంటి ధర్మాత్ముడు ఎక్కడికి వెళ్తాడో నిజంగా చెప్పు.