తతో రత్నాన్యుపాదాయ పురీం మాహిష్మతీం యయౌ।। తత్ర నీలేన రాజ్ఞా స చక్రే యుద్ధం నరర్షభః
తర్వాత రత్నాలను తీసుకొని, మాహిష్మతీ నగరానికి వెళ్లాడు. అక్కడ నరశ్రేష్ఠుడు నీలుడు అనే రాజుతో యుద్ధం చేశాడు.
పాణ్డవః పరవీరఘ్నః సహదేవః ప్రతాపవాన్।। తతోఽస్య సుమహద్యుద్ధమాసీద్భీరుభయఙ్కరమ్
పాండవుల్లో శత్రువులను సంహరించే వీరుడు సహదేవుడు, అక్కడ అతనితో భయభీతులకు భయంకరంగా ఉండే గొప్ప యుద్ధంలో పాల్గొన్నాడు.
సైన్యక్షయకరం చైవ ప్రాణానాం సంశయావహమ్। చక్రే తస్య హి సాహాయ్యం భగవాన్హవ్యవాహనః
అప్పుడు అగ్నిదేవుడు అతనికి తోడుగా ఉండి, ఆ సైన్యాన్ని నాశనం చేసి, మనుషుల ప్రాణాలకు ముప్పు తెచ్చాడు.
తతో రథా హయా నాగాః పురుషాః కవచాని చ। ప్రతీప్తాని వ్యదృశ్యన్త సహదేవబలే తదా
ఆ సమయంలో సహదేవుని సైన్యంలో రథాలు, గుర్రాలు, ఏనుగులు, యోధులు, వారి కవచాలు అన్నీ అగ్నిలో మండిపోతూ కనిపించాయి.
తతః సుసంభ్రాన్తమనా బభూవ కురునన్దనః। నోత్తరం ప్రతివక్తుం చ శక్తోఽభూజ్జనమేజయ
అప్పుడు కురువంశజుడైన జనమేజయుడి మనస్సు చాలా కలవరపడింది; అతడు ఏమీ సమాధానం చెప్పలేకపోయాడు.
కిమర్థం భగవాన్వహ్నిః ప్రత్యమిత్రోఽభవద్యుధి। సహదేవస్య యజ్ఞార్థం ఘటమానస్య వై ద్విజ
బ్రాహ్మణా, సహదేవుడు యజ్ఞం కోసం శ్రమిస్తున్నప్పుడు, యుద్ధంలో అగ్నిదేవుడు ఎందుకు శత్రువుగా మారాడు?
తత్ర మాహిష్మతీవాసీ భగవాన్హవ్యవాహనః। శ్రూయతే హి గృహీతో వై పురస్తాత్పారదారికః
మాహిష్మతీ నగరంలో అగ్నిదేవుడు ఒకసారి పరపురుషునిగా పట్టుబడినట్టు చెబుతారు.
నీలస్య రాజ్ఞో దుహితా బభూవతాతీవ శోభనా। సాఽగ్నిహోత్రముపాతిష్ఠద్బోధనాయ పితుః సదా
నీలునరపతి కుమార్తె అపూర్వ సౌందర్యవతి. ఆమె ఎప్పుడూ తన తండ్రి మేలుకోడానికి అగ్నిహోత్రం చేసేది.
వ్యజనైర్ధూయమానోఽపి తావత్ప్రజ్వలతే న సః।। యావచ్చారుపుటౌష్ఠేన వాయునా న విధూయతే
ఆమెను పంకజాకారమైన పెదాలతో ఊదిన గాలితో తప్ప, పంకజాలాంటి చేతులతో ఊదినా, అగ్ని మండిపోలేదు.
తతః స భగవానగ్నిశ్చకమే తాం సుదర్శనామ్। నీలస్య రాజ్ఞః సర్వేషాముపనీతశ్చ సోఽభవత్
అప్పుడు అగ్నిదేవుడు ఆ అందమైన యువతిని ఆశించాడు. నీలునరపతి అందరికీ ఆమెను సమీపంలోకి తీసుకొచ్చాడు.
తతో బ్రహ్మణరూపేణ రమమాణో యదృచ్ఛయా।। చకమే తాం వరారోహాం కన్యాముత్పలలోచనామ్।। తం తు రాజా యథాశాస్త్రమశాసద్ధార్మికస్తదా
తర్వాత అగ్నిదేవుడు బ్రాహ్మణుడి రూపంలో యాదృచ్ఛికంగా ఆ పద్మలోచన యువతిని అనుభవించాడు. కానీ ధర్మపరుడు అయిన రాజు, శాస్త్రోక్తంగా, అతడిని ఆపాడు.
ప్రజజ్వాల తతః కోపాద్భగవాన్హవ్యవాహనః। తం దృష్ట్వా విస్మితో రాజా జగామ శిరసాఽవనిమ్
అప్పుడు అగ్నిదేవుడు కోపంతో మండిపోయాడు. ఇది చూసిన రాజు ఆశ్చర్యపడి తల వంచి భూమికి నమస్కరించాడు.
తతః కాలేన తాం కన్యాం తథైవ హి తదా నృపః। ప్రదదౌ విప్రరూపాయ వహ్రయే శిరసా నతః
కొంత కాలం తర్వాత, రాజు తల వంచి, మునుపటిలాగే ఆ యువతిని బ్రాహ్మణ రూపంలో ఉన్న అగ్నిదేవునికి ఇచ్చాడు.
ప్రతిగృహ్య చ తాం సుభ్రుం నీలరాజ్ఞః సుతాం తదా। చక్రే ప్రసాదం భగవాంస్తస్య రాజ్ఞో విభావసుః
నీలునరపతి కుమార్తె అయిన ఆ సుందరభ్రువిని స్వీకరించిన అగ్నిదేవుడు, రాజుపట్ల సంతోషం కలిగి ప్రసన్నుడయ్యాడు.
వరేణ చ్ఛన్దయామాస తం నృపం స్విష్టకృత్తమః। అభయం చ స జగ్రాహ స్వసైన్యే వై మహీపతిః
అప్పుడు అగ్నిదేవుడు రాజుకు కావలసిన వరం కోరుకోమని అనుమతించాడు. రాజు తన సైన్యానికి భద్రతను వరంగా పొందాడు.
తతః ప్రభృతి యే కేచిదజ్ఞానాత్తాం పురీం నృపాః। జిగీషన్తి బలాద్రాజంస్తే దహ్యన్తే స్మ వహ్నినా
ఆ తర్వాత నుండి, ఎవరు అవివేకంతో ఆ నగరాన్ని బలవంతంగా జయించాలనుకున్నా, వారు అగ్నిలో కాలిపోయేవారు.
స్యాం పుర్యాం తదా చైవ మాహిష్మత్యాం కురూద్వహ। బభూవురనతిగ్రాహ్య యోషితశ్ఛన్దతః కిల
మాహిష్మతీ నగరంలో, ఓ కురువంశశ్రేష్ఠా, ఆడవారిని బలవంతంగా తీసుకోలేరు; వారు అంగీకరిస్తే మాత్రమే తీసుకోవచ్చు.
ఏవమగ్నిర్వరం ప్రాదాత్స్త్రీణామప్రతివారణే। రిణ్యస్తత్ర చ రాజానస్తత్పురం భరతర్షభ
అలా అగ్నిదేవుడు ఆ నగరంలో స్త్రీలను వారి ఇష్టానికి విరుద్ధంగా ఎవరూ తీసుకోలేరని వరమిచ్చాడు. ఆ నగర రాజులు ఆ బాధ్యత నుండి విముక్తులయ్యారు, ఓ భారతవంశరాజా.
ర్జయన్తి చ రాజానస్తత్పురం భరతర్షభ। భయాదగ్నేర్మహారాజ తదాప్రభృతి సర్వదా
అప్పటి నుండి, ఓ భారతవంశశ్రేష్ఠా, రాజులు అగ్నిదేవుని భయంతో ఎప్పుడూ ఆ నగరాన్ని పాలించేవారు.
సహదేవస్తు ధర్మాత్మా సైన్యం దృష్ట్వా భయార్దితమ్। పరీతమగ్నినా రాజన్నాకమ్పత యథాఽచలః। ఉపస్పృశ్య శుచిర్భూత్వా సోఽబ్రవీత్పావకం తతః
కానీ ధర్మాత్ముడైన సహదేవుడు, తన సైన్యం భయంతో అగ్నిలో ముట్టుబడిపోయినప్పటికీ, కొండలా కదలలేదు. నీటితో శుద్ధి చేసుకుని, అప్పుడు అగ్నిదేవునితో మాట్లాడాడు.
త్వదర్థోఽయం సమారమ్భః కృష్ణవర్త్మన్నమోస్తు తే। ముఖం త్వమసి దేవానాం యజ్ఞస్త్వమసి పావక
ఈ కార్యం నీ కొరకు ప్రారంభించబడింది. కృష్ణుని మార్గంలో నీవు నడుస్తున్నవాడవు, నీకు నమస్కారం. దేవతలకు నువ్వే నోటివాడవు, నువ్వే యజ్ఞం, ఓ పవకా!
పావనాత్పావకశ్చాసి వహనాద్ధవ్యవాహనః। వేదాస్త్వదర్థం జాతా వై జాతవేదాస్తతో హ్యసి
పవిత్రతను కలిగించేవాడవు కాబట్టి నిన్ను పవకుడని పిలుస్తారు, హవిస్సును మోసేవాడవు కాబట్టి నీవు హవ్యవాహనుడవు. వేదాలు నీ కొరకు పుట్టాయి, అందుకే నీవు జాతవేదసవు.
చిత్రభానుః సురేశశ్చ అనలస్త్వం విభావసో। స్వర్గద్వారస్పృశశ్చాసి హుతాశో జ్వలనః శిఖీ
నీవు చిత్రభాను, దేవతల అధిపతి, అనలుడవు, ఓ విభావసూ! నీవు స్వర్గ ద్వారాలను తాకేవాడవు, నీవే హుతాశుడు, జ్వలనుడు, శిఖీ.
వైశ్వానరస్త్వం పిఙ్గేశః ప్లవఙ్గో భూరితేజసః। కుమారసూస్త్వం భగవాన్రుద్రగర్భో హిరణ్యకృత్
నీవు వైశ్వానరుడు, పింగేశుడు, గొప్ప తేజస్సుతో ఉన్న ప్లవంగుడవు. నీవు కుమారుని కుమారుడవు, రుద్రుని గర్భం, బంగారు వర్ణుడవు.
అగ్నిర్దదాతు మే తేజో వాయుః ప్రాణం దదాతు మే। పృథివీ బలమాదధ్యాచ్ఛివం చాపో దిశన్తు మే
అగ్ని నాకు తేజస్సును ప్రసాదించుగాక, వాయువు నాకు శ్వాసను ఇవ్వుగాక, భూమి నాకు బలాన్ని అందించుగాక, జలాలు నాకు శుభాన్ని కలిగించుగాక.
అపాం గర్భ మహాసత్వ జాతవేదః సురేశ్వర। దేవానాం ముఖమగ్నే త్వం సత్యేన విపునీహి మామ్
నీరు నుండి జన్మించినవాడవు, మహాశక్తివంతుడవు, జాతవేదసు, దేవతల అధిపతి, దేవతల నోటివాడవు, ఓ అగ్నీ! నీవు నన్ను సత్యంతో పవిత్రం చేయుము.
ఋషిభిర్బ్రాహ్మణైశ్చైవ దైవతైరసురైరపి। నిత్యం సుహుత యజ్ఞేషు సత్యేన విపునీహి మామ్
ఋషులు, బ్రాహ్మణులు, దేవతలు, అసురులు కూడా ఎల్లప్పుడూ యజ్ఞాలలో నిన్ను శ్రద్ధతో అర్పిస్తారు. నీవు నన్ను సత్యంతో పవిత్రం చేయుము.
ధూమకేతుః శిఖీ చ త్వం పాపహాఽనిసమ్భవః। సర్వప్రాణిషు నిత్యస్థః సత్యేన విపునీహి మామ్
నీవు ధూమకేతువు, శిఖీ, పాపాలను నశింపజేసేవాడవు, ఎవరి ద్వారా జన్మించనివాడవు. నీవు అన్ని జీవుల్లో ఎల్లప్పుడూ నివసిస్తావు. నన్ను సత్యంతో పవిత్రం చేయుము.
ఏవం స్తుతోఽసి భగవన్ప్రీతేన శిచినా మయా। తుష్టిం పుష్టిం శ్రుతం చైవ ప్రీతి చాగ్నే ప్రయచ్ఛ మే
ఈ విధంగా నేను నిన్ను భక్తితో స్తుతించాను, ఓ ప్రభూ, ప్రకాశవంతుడా! నాకు సంతృప్తి, పోషణ, విద్య, ఆనందాన్ని ప్రసాదించు, ఓ అగ్నీ!
ఇత్యేవం మన్త్రమాగ్నేయం పఠన్యో జుహుయాద్విభుమ్। ఋద్ధిమాన్సతతం దాన్తః సర్వపాపైః ప్రముచ్యతే
ఈ అగ్ని మంత్రాన్ని చదువుతూ ప్రభువుకు హోమం చేయాలి. ఎప్పుడూ నియమంగా ఉండేవాడు, ధన్యుడవాడు, అన్ని పాపాల నుండి విముక్తి పొందుతాడు.