స విజిత్య దురాధర్షం భీష్మకం మాద్రినన్దనః। కోసలాధిపతిం చైవ తథా వేణాతటాధిపమ్
అప్పుడు మాద్రీ కుమారుడు దుర్జేయుడైన భీష్మకుని, కోసలాధిపతిని, అలాగే వేణాటటాధిపతిని జయించాడు.
కాన్తారకాంశ్చ సమర తథా ప్రాకోటకాన్నృపాన్। నాటకేయాంశ్చ సమరే తథా హేరమ్బకాన్యుధి
అలాగే యుద్ధంలో కాంతారకులను, ప్రాకోటక రాజులను, నాటకేయులను, అలాగే హేరంబకులను కూడా జయించాడు.
మారుధం చ వినిర్జిత్య రమ్యగ్రామమథో బలాత్। నాచీనానర్బుకాంశ్చైవ రాజానశ్చ మహాబలః
మరుదుడిని జయించి, రమ్యగ్రామాన్ని బలవంతంగా స్వాధీనం చేసుకుని, నాచీనులు, అర్భుకులు మరియు ఇతర మహాబలశాలి రాజులను కూడా జయించాడు.
తాంస్తానాటవికాన్సర్వానజయత్పాణ్డునన్దనః। నాతాధిపం చ నృపతిం వశే చక్రే మహాబలః
పాండవుని కుమారుడు ఆ అడవి ప్రాంత రాజులను అందరినీ జయించాడు. మహాబలుడు నాటాధిపతిని కూడా తన ఆధీనంలోకి తీసుకున్నాడు.
పులిన్దాంశ్చ రణే జిత్వా యయౌ దక్షిణతః పురః। యుయుధే పాణ్డ్యరాజేన దివసం నకులానుజః
పులిందులను యుద్ధంలో ఓడించి, దక్షిణ దిశగా వెళ్లాడు. అప్పుడు నకులుని తమ్ముడు పాండ్య రాజుతో ఒక రోజు పాటు యుద్ధం చేశాడు.
తం జిత్వా స మహాబాహుః ప్రయయౌ దక్షిణాపథమ్। గుహామాసాదయామాస కిష్కిన్ధాం లోకవిశ్రుతామ్
ఆయనను జయించిన తరువాత, ఆ మహాబాహువు దక్షిణ దారిలో ప్రయాణించి, ప్రఖ్యాత కిష్కింధా గుహను చేరాడు.
పురా వానరరాజేన వాలినా చాభిరక్షితామ్। తతః కోసలరాజస్య రామస్యైవానుగేన చ। సుగ్రీవేణాభిగుప్తాం తాం ప్రవిష్టస్తమథాహ్వయత్
అది ఒకప్పుడు వానరరాజు వాలితో రక్షించబడినది; తరువాత కోసలరాజు రాముని అనుచరుడైన సుగ్రీవుడు కాపాడిన ఆ స్థలంలోకి ప్రవేశించి, అతనిని యుద్ధానికి పిలిచాడు.
తత్ర వానరరాజాభ్యాం మైన్దేన ద్వివిదేన చ। యుయుధే దివసాన్సప్త న చ తౌ వికృతిం గతౌ
అక్కడ వానరరాజులు మైందుడు, ద్వివిదుడు ఇద్దరితో ఏడు రోజుల పాటు యుద్ధం చేశాడు. కానీ వారిద్దరూ ఓటమి సూచన చూపలేదు.
తతస్తుష్టౌ మహాత్మానౌ సహదేవాయ వానరౌ। ఊచతుశ్చైవ సంహృష్టౌ ప్రీతిపూర్వమిదం వచః
తర్వాత ఆ ఇద్దరు మహాత్ములు, ఆనందంతో సహదేవునికి సంతోషంగా ఇలా అన్నారు.
గచ్ఛ పాణ్డవశార్దూల రత్నాన్యాదాయ సర్వశః। అవిఘ్నమస్త కార్యాయ ధర్మరాజాయ ధీమతే
పాండవులలో సింహుడా! అన్ని రత్నాలను తీసుకొని వెళ్లు. నీ ధర్మరాజు యుధిష్ఠిరుని పనులు ఎలాంటి అడ్డంకులు లేకుండా పూర్తవాలని మనస్ఫూర్తిగా కోరుకుంటున్నాము.
తతో రత్నాన్యుపాదాయ పురీం మాహిష్మతీం యయౌ।। తత్ర నీలేన రాజ్ఞా స చక్రే యుద్ధం నరర్షభః
తర్వాత రత్నాలను తీసుకొని, మాహిష్మతీ నగరానికి వెళ్లాడు. అక్కడ నరశ్రేష్ఠుడు నీలుడు అనే రాజుతో యుద్ధం చేశాడు.
పాణ్డవః పరవీరఘ్నః సహదేవః ప్రతాపవాన్।। తతోఽస్య సుమహద్యుద్ధమాసీద్భీరుభయఙ్కరమ్
పాండవుల్లో శత్రువులను సంహరించే వీరుడు సహదేవుడు, అక్కడ అతనితో భయభీతులకు భయంకరంగా ఉండే గొప్ప యుద్ధంలో పాల్గొన్నాడు.
సైన్యక్షయకరం చైవ ప్రాణానాం సంశయావహమ్। చక్రే తస్య హి సాహాయ్యం భగవాన్హవ్యవాహనః
అప్పుడు అగ్నిదేవుడు అతనికి తోడుగా ఉండి, ఆ సైన్యాన్ని నాశనం చేసి, మనుషుల ప్రాణాలకు ముప్పు తెచ్చాడు.
తతో రథా హయా నాగాః పురుషాః కవచాని చ। ప్రతీప్తాని వ్యదృశ్యన్త సహదేవబలే తదా
ఆ సమయంలో సహదేవుని సైన్యంలో రథాలు, గుర్రాలు, ఏనుగులు, యోధులు, వారి కవచాలు అన్నీ అగ్నిలో మండిపోతూ కనిపించాయి.
తతః సుసంభ్రాన్తమనా బభూవ కురునన్దనః। నోత్తరం ప్రతివక్తుం చ శక్తోఽభూజ్జనమేజయ
అప్పుడు కురువంశజుడైన జనమేజయుడి మనస్సు చాలా కలవరపడింది; అతడు ఏమీ సమాధానం చెప్పలేకపోయాడు.
కిమర్థం భగవాన్వహ్నిః ప్రత్యమిత్రోఽభవద్యుధి। సహదేవస్య యజ్ఞార్థం ఘటమానస్య వై ద్విజ
బ్రాహ్మణా, సహదేవుడు యజ్ఞం కోసం శ్రమిస్తున్నప్పుడు, యుద్ధంలో అగ్నిదేవుడు ఎందుకు శత్రువుగా మారాడు?
తత్ర మాహిష్మతీవాసీ భగవాన్హవ్యవాహనః। శ్రూయతే హి గృహీతో వై పురస్తాత్పారదారికః
మాహిష్మతీ నగరంలో అగ్నిదేవుడు ఒకసారి పరపురుషునిగా పట్టుబడినట్టు చెబుతారు.
నీలస్య రాజ్ఞో దుహితా బభూవతాతీవ శోభనా। సాఽగ్నిహోత్రముపాతిష్ఠద్బోధనాయ పితుః సదా
నీలునరపతి కుమార్తె అపూర్వ సౌందర్యవతి. ఆమె ఎప్పుడూ తన తండ్రి మేలుకోడానికి అగ్నిహోత్రం చేసేది.
వ్యజనైర్ధూయమానోఽపి తావత్ప్రజ్వలతే న సః।। యావచ్చారుపుటౌష్ఠేన వాయునా న విధూయతే
ఆమెను పంకజాకారమైన పెదాలతో ఊదిన గాలితో తప్ప, పంకజాలాంటి చేతులతో ఊదినా, అగ్ని మండిపోలేదు.
తతః స భగవానగ్నిశ్చకమే తాం సుదర్శనామ్। నీలస్య రాజ్ఞః సర్వేషాముపనీతశ్చ సోఽభవత్
అప్పుడు అగ్నిదేవుడు ఆ అందమైన యువతిని ఆశించాడు. నీలునరపతి అందరికీ ఆమెను సమీపంలోకి తీసుకొచ్చాడు.
తతో బ్రహ్మణరూపేణ రమమాణో యదృచ్ఛయా।। చకమే తాం వరారోహాం కన్యాముత్పలలోచనామ్।। తం తు రాజా యథాశాస్త్రమశాసద్ధార్మికస్తదా
తర్వాత అగ్నిదేవుడు బ్రాహ్మణుడి రూపంలో యాదృచ్ఛికంగా ఆ పద్మలోచన యువతిని అనుభవించాడు. కానీ ధర్మపరుడు అయిన రాజు, శాస్త్రోక్తంగా, అతడిని ఆపాడు.
ప్రజజ్వాల తతః కోపాద్భగవాన్హవ్యవాహనః। తం దృష్ట్వా విస్మితో రాజా జగామ శిరసాఽవనిమ్
అప్పుడు అగ్నిదేవుడు కోపంతో మండిపోయాడు. ఇది చూసిన రాజు ఆశ్చర్యపడి తల వంచి భూమికి నమస్కరించాడు.
తతః కాలేన తాం కన్యాం తథైవ హి తదా నృపః। ప్రదదౌ విప్రరూపాయ వహ్రయే శిరసా నతః
కొంత కాలం తర్వాత, రాజు తల వంచి, మునుపటిలాగే ఆ యువతిని బ్రాహ్మణ రూపంలో ఉన్న అగ్నిదేవునికి ఇచ్చాడు.
ప్రతిగృహ్య చ తాం సుభ్రుం నీలరాజ్ఞః సుతాం తదా। చక్రే ప్రసాదం భగవాంస్తస్య రాజ్ఞో విభావసుః
నీలునరపతి కుమార్తె అయిన ఆ సుందరభ్రువిని స్వీకరించిన అగ్నిదేవుడు, రాజుపట్ల సంతోషం కలిగి ప్రసన్నుడయ్యాడు.
వరేణ చ్ఛన్దయామాస తం నృపం స్విష్టకృత్తమః। అభయం చ స జగ్రాహ స్వసైన్యే వై మహీపతిః
అప్పుడు అగ్నిదేవుడు రాజుకు కావలసిన వరం కోరుకోమని అనుమతించాడు. రాజు తన సైన్యానికి భద్రతను వరంగా పొందాడు.
తతః ప్రభృతి యే కేచిదజ్ఞానాత్తాం పురీం నృపాః। జిగీషన్తి బలాద్రాజంస్తే దహ్యన్తే స్మ వహ్నినా
ఆ తర్వాత నుండి, ఎవరు అవివేకంతో ఆ నగరాన్ని బలవంతంగా జయించాలనుకున్నా, వారు అగ్నిలో కాలిపోయేవారు.
స్యాం పుర్యాం తదా చైవ మాహిష్మత్యాం కురూద్వహ। బభూవురనతిగ్రాహ్య యోషితశ్ఛన్దతః కిల
మాహిష్మతీ నగరంలో, ఓ కురువంశశ్రేష్ఠా, ఆడవారిని బలవంతంగా తీసుకోలేరు; వారు అంగీకరిస్తే మాత్రమే తీసుకోవచ్చు.
ఏవమగ్నిర్వరం ప్రాదాత్స్త్రీణామప్రతివారణే। రిణ్యస్తత్ర చ రాజానస్తత్పురం భరతర్షభ
అలా అగ్నిదేవుడు ఆ నగరంలో స్త్రీలను వారి ఇష్టానికి విరుద్ధంగా ఎవరూ తీసుకోలేరని వరమిచ్చాడు. ఆ నగర రాజులు ఆ బాధ్యత నుండి విముక్తులయ్యారు, ఓ భారతవంశరాజా.
ర్జయన్తి చ రాజానస్తత్పురం భరతర్షభ। భయాదగ్నేర్మహారాజ తదాప్రభృతి సర్వదా
అప్పటి నుండి, ఓ భారతవంశశ్రేష్ఠా, రాజులు అగ్నిదేవుని భయంతో ఎప్పుడూ ఆ నగరాన్ని పాలించేవారు.
సహదేవస్తు ధర్మాత్మా సైన్యం దృష్ట్వా భయార్దితమ్। పరీతమగ్నినా రాజన్నాకమ్పత యథాఽచలః। ఉపస్పృశ్య శుచిర్భూత్వా సోఽబ్రవీత్పావకం తతః
కానీ ధర్మాత్ముడైన సహదేవుడు, తన సైన్యం భయంతో అగ్నిలో ముట్టుబడిపోయినప్పటికీ, కొండలా కదలలేదు. నీటితో శుద్ధి చేసుకుని, అప్పుడు అగ్నిదేవునితో మాట్లాడాడు.