దుష్యంతుడు తన వద్దకు వచ్చిన శకుంతల మాటలు వినిన తరువాత, ఆమెను గుర్తు చేసుకుంటూ కూడా, ‘‘నాకు మన మధ్య కలయిక గుర్తు లేదు, ఓ మృదువైనవాడా,’’ అని చెప్పాడు. ‘‘నిరర్థకంగా కలయిక చేయడం నాకు ఇష్టం లేదు; ఇదే నా నిర్ణయం. నీతో నాకు కలయిక జరిగినట్టు నేను గుర్తు చేసుకోను, ఓ మంగళమైనవాడా,’’ అని స్పష్టంగా చెప్పాడు. ‘‘నీతో ధర్మం, ధనం, కామం అనే సంబంధం నాకు గుర్తు లేదు. నువ్వు వెళ్లాలనుకుంటే వెళ్లు, లేదా ఇక్కడే ఉండు, లేక ఇంకేమైనా నీ ఇష్టానుసారం చేయవచ్చు,’’ అని అన్నాడు. ఈ మాటలు విన్న శకుంతల, కోపంతో, తీవ్ర ఆగ్రహంతో ఆమె కళ్లలో ఎర్రగా మెరిపించాయి; పెదాలు కంపించాయి. ఆమె దుష్యంతుడిని పక్కదారి చూపుతూ, అతన్ని తన దృష్టితో కాల్చినట్టుగా చూశారు. తన ముఖాన్ని, కోపం వల్ల కలిగిన ఆతురతను దాచుకుంటూ, తపస్సు ద్వారా పొందిన శక్తిని అదుపులో పెట్టుకుంది. కొంత సేపు ఆలోచించి, దుఃఖంతో, ఆగ్రహంతో నిండిన ఆమె, తన భర్తను చూసి, శాస్త్రం ప్రకారం నడుచు మాటలు పలికింది. ‘‘నువ్వు తెలుసుకున్నవాడివి అయినా, ఎందుకు ఇలా మాట్లాడుతున్నావు, మహారాజా? సాధారణ మనిషిలా, నువ్వు తెలియదని నిర్భయంగా అంటున్నావు,’’ అని ప్రశ్నించింది. ‘‘నీ మనసు సత్యాన్ని, అబద్ధాన్ని రెండింటినీ తెలుసు. అహో, నువ్వు నీ స్వయాన్ని, సాక్షిగా ఉన్న ఆత్మను నిర్లక్ష్యం చేస్తున్నావు,’’ అని అన్నారు. ‘‘ఒకటి ఉండి మరొకటి లాగా ప్రవర్తించేవాడు—తనను తానే దొంగిలించే దొంగ లాగా, ఎలాంటి పాపం చేయడు?’’ అని వాపోయింది. ‘‘నువ్వు ఒంటరిగా ఉన్నావని అనుకుంటున్నావు, కానీ నీ హృదయంలో ఉన్న పురాతన ఋషి నీ పాపకార్యాలను తెలుసు; ఆయన ముందు నువ్వు దుష్కార్యాన్ని చేస్తున్నావు,’’ అని హెచ్చరించింది. ‘‘ధర్మమే సద్బుత్వానికి హితమైనది; అబద్ధం లేనిదిగా, దుఃఖాన్ని కలిగించదు.’’ ‘‘దుష్కార్యాన్ని చేసినవాడు ‘నన్నెవరూ తెలుసుకోరు’ అని భావిస్తాడు; కానీ దేవతలు, అంతరాత్మ తెలుసు,’’ అని చెప్పింది. ‘‘సూర్యుడు, చంద్రుడు, వాయువు, అగ్ని; ఆకాశం, భూమి, నీళ్లు, హృదయం, యముడు; పగలు, రాత్రి, రెండు సంధ్యలు, ధర్మం—ఇవి అన్నీ మనిషి ప్రవర్తనను తెలుసు.’’ ‘‘యముడు, వివస్వత్ కుమారుడు, దుష్కార్యానికి శిక్షను విధిస్తాడు; సత్కార్యానికి హృదయంలో నివసించే క్షేత్రజ్ఞుడు సంతోషిస్తాడు.’’ ‘‘అంతరాత్మ దుష్టుని మీద సంతోషించకపోతే, యముడు ఆ దుష్కార్యాన్ని చేసినవాడిని నిందిస్తాడు.’’ ‘‘తన స్వయాన్ని నిర్లక్ష్యం చేసి, వేరుగా ప్రవర్తించే వాడు—అలాంటి వానికి, దేవతల అనుగ్రహం దక్కదు.’’ ‘‘నన్ను సులభంగా పొందినవానిగా భావించవద్దు, నీ భర్తకు నిబద్ధతతో ఉన్న భార్యను తక్కువగా చూడవద్దు; పూజించదగినవాడిని అయినా, నన్ను గౌరవించలేదు.’’ ‘‘ఈ సభలో నన్ను సాధారణ స్త్రీగా ఎందుకు చూస్తున్నావు? నేను ఇవి వృథాగా మాట్లాడడం లేదు—నువ్వు వినడంలేదు ఎందుకు?’’ ‘‘నువ్వు నా మాటలను, నేను ప్రార్థిస్తూ చెబుతున్న మాటలను నెరవేర్చకపోతే, ఓ దుష్యంతా, ఈ రోజు నీ తల నూరు ముక్కలుగా విడిపోతుంది,’’ అని శపించింది. ‘‘భర్త భార్యతో కలయికై, ఆమె ద్వారా పుత్రుడు జన్మిస్తే, అతడే ఆమె సంతానం అని పురాతన ఋషులు చెప్పారు.’’ ‘‘ధర్మ మార్గంలో నడిచే మనిషికి పుత్రుడు జన్మిస్తే, అతడి వంశాన్ని, పూర్వీకులను అతడు రక్షిస్తాడు.’’ ‘‘పుత్రుడు తండ్రిని ‘పుత్’ అనే నరకం నుండి రక్షిస్తాడు; అందుకే అతడిని పుత్రుడు అంటారు—ఇది స్వయంభువు చెప్పినది.’’ ‘‘పుత్రుడు ద్వారా లోకాలను జయిస్తారు; మనవడు ద్వారా అనంతాన్ని పొందుతారు; మనవడి పుత్రుడి ద్వారా పితామహులు ఆనందిస్తారు.’’ ‘‘గృహంలో నిపుణత కలిగినవారు, సంతానం కలిగినవారు, భర్తకు నిబద్ధత కలిగినవారు, విశ్వాసంగా ఉన్నవారు—వాళ్లే భార్యలు.’’ ‘‘భార్య మనిషికి అర్ధ భాగం; భార్య అతడి ఉత్తమ స్నేహితురాలు; భార్య మూడు పురుషార్థాలకు మూలం; భార్య ఉన్నవాడు నిజంగా అనుసంధానం కలిగి ఉంటాడు.’’ ‘‘భార్యలు ఉన్న గృహస్థులు కర్తవ్యాలు నిర్వహిస్తారు; భార్యలు ఉన్నవారు ఆనందంగా ఉంటారు; భార్యలు ఉన్నవారు ఐశ్వర్యాన్ని పొందుతారు.’’ ‘‘ఒంటరిగా ఉన్నప్పుడు భార్యలు సుఖంగా ఉంటారు; కర్తవ్యాల్లో తండ్రిలా, కష్టాల్లో తల్లిలా ఉంటారు.’’ ‘‘వనంలో కూడా, ప్రయాణంలో విశ్రాంతి పొందేది ఎవరు? భార్య ఉన్నవాడు విశ్వసనీయుడు; అందుకే భార్యే అత్యుత్తమ ఆశ్రయం.’’ ‘‘మనిషికి కష్టాలు, అపదలు వచ్చినప్పుడు, భర్తను నిబద్ధంగా అనుసరించేవారు భార్యలు మాత్రమే.’’ ‘‘భార్య ముందుగా మరణిస్తే, ఆమె భర్తను మరణానంతరం ఎదురుచూస్తుంది; భర్త ముందుగా మరణిస్తే, ఆమె మరణంలో అతడిని అనుసరిస్తుంది.’’ ‘‘ఈ కారణంగా, ఓ రాజా, వివాహం సమ్మతంగా ఉంది; భర్త పొందే దానిని భార్య కూడా ఈ లోకంలో, పరలోకంలో పంచుకుంటుంది.’’ ‘‘శరీర పోషణకు, స్వర్గంలో కూడా ఆహారం అవసరం; స్వయంగా జన్మించిన పుత్రుడు, జ్ఞానులు ‘స్వయం’ అని అంటారు.’’ ‘‘అందువల్ల, భర్త తన భార్యను తల్లి లాగా, తన పుత్రుడి తల్లి లాగా చూడాలి; అందరి అంతరాత్మను ఎప్పుడూ పుత్రుడిగా పిలుస్తారు.’’ ‘‘తండ్రిలో కనిపించే ప్రవర్తన, రూపం, చర్యలు, స్వభావాలు, లక్షణాలు—all పుత్రుల్లో కనిపిస్తాయి.’’ ‘‘తండ్రి యొక్క స్వభావం, గుణాలు, ప్రవర్తన—శుభ, అశుభ సంబంధం ద్వారా—భార్య ద్వారా జన్మించిన పుత్రులో, కాంతిని చూసినట్టు, అద్దంలో ముఖాన్ని చూసినట్టు ప్రతిఫలిస్తాయి.’’ ‘‘తండ్రి తన పుత్రుడిని చూసి ఆనందిస్తాడు, ధర్మవంతుడు స్వర్గాన్ని పొందినట్టు; కానీ, భర్తకు నిబద్ధత కలిగిన రూపాన్ని ధరించి, పరపురుష శుక్రాన్ని స్వీకరించిన వారు—’’ ‘‘తమ వంశాన్ని నాశనం చేసి, భయంకరమైన నరకాలకు వెళ్తారు; పరపురుష శుక్రంతో భార్య ద్వారా జన్మించిన పుత్రులు, అంతా—’’ ‘‘‘నా పుత్రులు’ అని భావించినా, వారు నిజంగా శత్రువులే; వారు తండ్రిని ద్వేషిస్తారు, ఎదురు పడతారు, చెప్పిన మాటలు వినరు.’’ ‘‘తండ్రి కూడా వారిని ద్వేషిస్తాడు, కానీ తన స్వయంగా జన్మించిన పుత్రుని మాత్రం ద్వేషించడు; పుత్రుడు తన తండ్రిని, స్వయంగా జన్మించినవాడిని ద్వేషించడు.’’ ‘‘తండ్రి కూడా తన పుత్రుని ద్వేషించడు; అందుకే, పుత్రుడు నిజంగా తన స్వయం.