मत्स्यानां कुलजस्त्वं हि तेषां सत्यं परायणम्। त्वं किलैवंविधो जातः कुले धर्मपरायणे ।। 52
अतस्त्वाहमभिक्रन्दे शरणार्थं नराधिप। त्राहि मामद्य राजेन्द्र कीचकात्पापपूरुषात् ।। 53
अनाथामिह मां ज्ञात्वा कीचकः पुरुषाधमः। प्रहरत्येव नीचात्मा न तु धर्ममवेक्षते ।। 54
अकार्याणामनारम्भात्कार्याणामनुपालनात्। प्रजासु ये सुवृत्तास्ते स्वर्गमायान्ति भूमिपाः ।। 55
कार्याकार्यविशेषज्ञाः कामकारेण पार्थिवाः। प्रजासु किल्बिषं कृत्वा नरकं यान्त्यधोमुखाः ।। 56
नैव यज्ञैर्न वा दानैर्न गुरोरुपसेवनात्। प्राप्नुवन्ति तथा धर्मं यथा कार्यानुपालनात् ।। 57
अपि चेदं पुरा ब्रह्मा प्रोवाचेन्द्राय पृच्छते। द्वन्द्वं कार्यमकार्यं च लोके चासीत्परं यथा ।। 58
धर्माधर्मौ पुनर्द्वन्द्वं विनियुक्तमथापि वा। क्रियाणामक्रियाणां च प्रापणे पुण्यपापयोः ।। 59
प्रजायां सृज्यमानायां पुरा ह्येतदुदाहृतम्। एतद्वो मानुषाः सम्यक्कार्यं द्वन्द्वत्रयं भुवि ।। 60
अस्मिन्सुनीते दुर्नीते लभते कर्मजं फलम्। कल्याणकारी कल्याणं पापकारी च पापकम् ।। 61
तेन गच्छति संसर्गं स्वर्गाय नरकाय वा। सुकृतं दुष्कृतं वाऽपि कृत्वा मोहेन मानवः । पश्चात्तापेन तप्येत स्वबुद्ध्या मरणं गतः ।। 62
एवमुक्त्वा परं वाक्यं विससर्ज शतक्रतुम्। शक्रोप्यापृच्छ्य ब्रह्माणं देवराज्यमपालयत् ।। 63
यथोक्तं देवराजेन ब्रह्मणा परमेष्ठिना। तथा त्वमपि राजेन्द्र कार्याकार्ये स्थिरो भव ।। 64
एवं विलपमानायां पाञ्चाल्यां मत्स्यपुङ्गवः। अशक्तः कीचकं तत्र शासितुं बलदर्पितम् । विराटराजः मूतं तु सान्त्वेनैव न्यवारयत् ।। 1
कीचकं मत्स्यराजेन कृतागसमनिन्दिता। नापराधानुरूपेण दण्डेन प्रतिपादितम् ।। 2
पाञ्चालराजस्य सुता दृष्ट्वा सुरसुतोपमा। धर्मज्ञा व्यवहाराणां कीचके कृतकिल्बिषे । पुनः प्रोवाच राजानं स्मरन्ती धर्ममुत्तमम् ।। 3
संप्रेक्ष्य च वरारोहा सर्वांस्तत्र सभासदः। राजानुवर्तनपरान्कीचकं च कृतागसम्। विराटं चाह पाञ्चाली दुःखेनाविष्टचेतना ।। 4
न राजन्राजवत्किंचित्समाचरसि कीचके। दस्यूनामिव ते धर्मो न सत्सु परिवर्तते।। 5
न कीचकः स्वधर्मस्थो न च मत्स्यः कथंचन। सभासदोऽप्यधर्मज्ञा य इमं पर्युपासते।। 6
न धर्मं कीचको वेत्ति राजभृत्यास्तथैव च। न राजा विनयं ब्रूते अमात्याश्च न जानते ।। 7
नोपालभे त्वां नृपते विराटं नृपसंसदि। नाहमेतेन युक्ता वै हन्तुं मात्स्य तवान्तिके ।। 8
सभासदस्तु पश्यन्तु कीचकं धर्मलङ्घिनम्। विराटनृपते पश्य मामनाथामनागसम् ।। 9
न साम फलते दुष्टे दुष्टे दण्डः प्रयुज्यते ।। 10
अदण्ड्यान्दण्डयन्राजा दण्ड्यांश्चैवाप्यदण्डयन्। स राजा न भवेल्लोके राजशब्दस्य भाजनम् ।। 11
दीनान्धकृपणाशक्तपङ्गुकुब्जजडादिकान्। अनाथबालवृद्धांश्च पुरुषान्वा स्त्रियोऽपि वा । दुष्टचोराभिभूतांश्च पालयेदवनीपतिः ।। 12
अनाथानां च नाथः स्यादपितॄणां पिता नृपः । माता भवेदमातॄणामगुरूणां गुरुर्भवेत्। अगतीनां गती राजा नृणां राजा परायणम् ।। 13
विशेषतः परैर्दुष्टैः परामृष्टं नरोत्तमः। स्त्रियं साध्वीमनाथां च पालयेत्स्वसुतामिव ।। 14
त्वद्गृहावसतिं राजन्नेतावत्कालपर्ययम्। अधिकां त्वत्सुतायाश्च पश्य मां कीचकाहतां ।। 15
परोक्षं नाभिजानामि विग्रहं युवयोरहम्। अर्थतत्त्वमविज्ञाय किं स्यादकुशलं मम ।। 16
येषां न वैरी स्वपिति पदा भूमिमुपस्पृशन्। तेषां मां मानिनीं भार्यां सूतपुत्रः पदाऽवधीत् ।। 17