अनिष्टसंप्रयोगाच्च विप्रयोगात्प्रयिस्य च। मनुष्या मानसैर्दुःखैर्युज्यन्ते चाल्पबुद्धयः
गुणैर्भूतानि युज्यन्ते वियुज्यन्ते तथैव च। सर्वाणि नैतदेकस्य शोकस्थानं हि विद्यते
अनिष्टनान्वितं पश्यंस्तथा क्षिप्रं विरज्यते। ततश्च प्रतिकुर्वन्ति यदि पश्यन्त्युपक्रमम्
शोचतो न भवेत्किंचित्केवलं परितप्यते। परित्यजन्ति ये दुःखं सुखं वाऽप्युभयं नराः
त एव सुखमेधन्ते ज्ञानतृप्ता मनीषिणः। असंतोषपरा मूढाः संतोषं यानति पण्डिताः
असंतोषस्य नास्त्यन्तस्तुष्टिस्तु परमं सुखम्। न शोचन्ति गताध्वानः पश्यन्तः परमां गतिं
न विषादे मनः कार्यं विषादो विषमुत्तमम्। मारयत्यकृतप्रज्ञं बालं क्रुद्ध इवोरगः
यंविषादोऽभिभवति विषमे समुपस्थिते। तेजसा तस् हीनस्य पुरुषार्थो न विद्यते
अवश्यं क्रियमाणस् कर्मणो दृश्यते फलम्। न हि निर्वेदमागम्य किंचित्प्राप्नोति शोभनम्
अथाप्युपायं पश्येत दुःखस् परिमोक्षणे। अशोचन्नारभेतैव युक्तश्चाव्यसनी भवेत्
भूतेष्वभावं संचिन्त्य ये तु बुद्धेः परं गताः। न शोचन्ति कृतप्रज्ञाः पश्यन्तः परमां गतिम्
न शोचामि रमे विद्वन्कालाकाङ्क्षी स्थितोस्म्यहम्। एतैर्निदर्शनैर्ब्रह्मन्नावसीदामि सत्तम
कृतप्रज्ञोसि मेधावी बुद्धिश्च विपुला तव। पापान्निवृत्तोसि सदा ज्ञानवृद्धोसि धर्मवित्
आपृच्छे त्वां स्वस्ति तेऽस्तु धर्मस्त्वां परिरक्षतु। अप्रमादस्तु कर्तव्यो धर्मे धर्मभृतांवर
बाढमित्येव तं व्याधः कृताञ्जलिरुवाच ह। प्रदक्षिणमथो कृत्वा प्रस्थितो द्विजसत्तमः
स तु गत्वाद्विजः सर्वां शुश्रूषां कृतवांस्तदा। मातापितृभ्यामन्धाभ्यां यथान्यायं सुसंशितः
एतत्ते सर्वमाख्यातं निखिलेन युधिष्ठिर। पृष्टवानसि यं तात धर्मं धर्मभृतांवर
पतिव्रताया माहात्म्यं ब्राह्मणस्य च सत्तम। मातापित्रोश्च शुश्रूषा धर्मव्याधेन कीर्तिता
अत्यद्भुतमिदं ब्रह्मन्धर्माख्यानमनुत्तमम्। सर्वधर्मविदांश्रेष्ठ कथितं मुनिसत्तम
सुखश्राव्यतया विद्वन्मुहूर्त इव मे गतः। न हि तृप्तोस्मि भगवञ्शृण्वानो धर्ममुत्तमम्
श्रुत्वेमां धर्मसंयुक्तां धर्मराजः कथां शुभाम्। पुनः पप्रच्छ तमृषिं मार्कण्डेयमिदं तदा
कथमग्निर्वनं यातः कथं चाप्यङ्गिराः पुरा। नष्टेऽग्नौ हव्यमहवदग्निर्भूत्वा महाद्युतिः
अग्निर्यदा चैक एव बहुत्वं चास्य कर्मसु। दृश्यते भगवन्सर्वमेतदिच्छामि वेदितुम्
कुमारश्च यथोत्पन्नो यथा चाग्नेः सुतोऽभवत्। यथा रुद्राच्च संभूतो गङ्गायां कृत्तिकासु च
एतदिच्छाम्यहं त्वत्तः श्रोतुं भार्गवसत्तम। कौतूहलसमाविष्टो याथातथ्यं महामुने
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। यथा क्रुद्धो हुतवहस्तपस्तप्तुं वनं गतः
यथा च भगवानग्निः स्वयमेवाङ्गेराऽभवत्। संतापयंश्च प्रभया नाशयंस्तिमिरावलिम्
पुराङ्गिरा महाबाहो चचार तप उत्तमम्। आश्रमस्थो महाभागो हव्यवाहं विशेषयन्। यथाग्निर्भूत्वा तु तदा जगत्सर्वं व्यकाशयत्
तपश्चरंस्तु हुतभुक्संतप्तस्तस्य तेजसा। भृशं ग्लानश्चतेजस्वी न च किंचित्प्रजज्ञिवान्
अथ संचिन्तयामास भगवान्हव्यवाहनः। अन्योऽग्निरिव लोकानां ब्रह्मणा संप्रकल्पितः