इत्युक्तः स नलेनाथ ऋतुपर्णो नराधिपः। उवाच सुप्रीतमनास्तं प्रेक्ष्य च महीपते
वसबाहुक भद्रं ते सर्वमेतत्करिष्यसि। शीघ्रयाने सदा बुद्धिर्ध्रियते मे विशेषतः
स त्वमातिष्ठ योगं तं येन शीध्रां हया मम। भवेयुरश्वाध्यक्षोसि वेतनं ते शतंशतम्
त्वामुपस्थास्यतश्चैव नित्यं वार्ष्णेयजीवलौ। एताभ्यां रंस्यसे सार्धं वस वै मयि बाहुक
एवमुक्तो नलस्तेन न्यवसत्तत्रपूजितः। ऋतुपर्णस्य नगरे सहवार्ष्णेयजीवलः
स वै तत्रावसद्राजा वैदर्भीमनुचिन्तयन्। सायंसायं सदा चेमं श्लोकमेकं जगाद ह
क्व नु सा क्षुत्पिपासार्ता श्रान्ता शेते तपस्विनी। स्मरन्ती तस्य मन्दस्य कं वाऽऽसाद्योपतिष्ठति
एवं ब्रुवन्तं राजानं निशायां जीवलोऽब्रवीत्। कामेनां शोचसे नित्यं श्रोतुमिच्छामि बाहुक। आयुष्मन्कस्य वा नारी यामेवमनुशोचसि
तमुवाच नलो राजा मन्दप्रज्ञस्य कस्यचित्। आसीद्बहुमता नारी तस्या दृढतरश्च सः
स वै केनचिदर्थेन तया मन्दो व्ययुज्यत। विप्रयुक्तः स मन्दात्मा भ्रमत्यसुखपीडितः
दह्यमानः स शोकेन दिवारात्रमतन्द्रितः। निशाकाले स्मरंस्तस्याः श्लोकमेकं स्म गायति
स विभ्रमन्महीं सर्वां क्वचिदासाद्य किंचन। वसत्यनर्हस्तद्दुःखं भूय एवानुसंस्मरन्
सा तु तं पुरुषं नारी कृच्छेऽप्यनुगता वने। त्यक्ता तेनाल्पभाग्येन दुष्करं यदि जीवति
एका बालाऽनभिज्ञा च मार्गमाणाऽतथोचिता। क्षुत्पिपासापरीताङ्गी दुष्करं यदि जीवति
श्वापदाचरिते नित्यं वने महति दारुणे। त्यक्ता तेनाल्पभाग्येन मन्दप्रज्ञेन मारिष
इत्येवं नैषधो राजा दमयन्तीमनुस्मरन्। अज्ञातवासं न्यवसद्राज्ञस्तस्य नवेशने
हृतराज्ये नले भीमः सभार्येऽदर्शनं गते। `चिन्तयामास बहुशः सहामात्यैर्नराधिपः
समाहूय द्विजान्सर्वानिदं वचनमब्रवीत्। अग्रहारं च दास्यामिग्रामं नगरसंमितम्
दमयन्तीं नलं चैव पर्यन्वेषति यो द्विजः। गवां शतसहस्राणि दाता तस्मै द्विजातये
इत्युक्त्वा ब्राह्मणान्सर्वान्समाहूय द्विजोत्तमान्। प्रस्थापयामास तदा तयोर्दर्शनकाङ्क्षया
संदिदेश च तान्भीमो वसु दत्ता च पुष्कलम्। मृगयध्वं नलं चैव दमयन्तीं च मे सुताम्
अस्मिन्कर्मणि निष्पन्ने विज्ञाते निषधाधिपे। गवां सहस्रं दास्यामि यो वस्तावानयिष्यति
अग्रहारांश्च दास्यामि ग्रामं नगरसंमितम्। हिरण्यंच सुवर्णं च दासीदासं तथैव
न चेच्छक्याविहानेतुं दमयन्ती नलोऽपि वा। ज्ञातमात्रेऽपि दास्यामि गवां दशशतं धनम्
इत्युक्तास्ते ययुर्हृष्टा ब्राह्मणाः सर्वतो दिशम्। पुरराष्ट्राणि चिन्वन्तो नैषधं सह भार्यया। नैव क्वापि प्रपश्यन्ति नलं वा भीमपुत्रिकाम्
ततश्चेदिपुरीं रम्यां सुदेवो नाम वै द्विजः। विचिन्वानोऽथ वैदर्भीमपश्यद्राजवेश्मनि
तयैव राजमाता च ब्राह्मणान्पर्यवेषयत्। भोजनार्थे सुदेवोऽपि तत्रैव प्रविवेश ह
कृशां विवर्णां मलिनां भर्तृशोकपरायणाम्। पुण्याहवाचने राज्ञः सुनन्दासहितां स्थिताम्
मन्दं प्रख्यायमानेन रूपेणाप्रतिमेन ताम्। निबद्धां धूमजालेन प्रभामिव विभावसोः
तां समीक्ष्य विशालाक्षीमधिकं मलिनां कृशाम्। तर्कयामास भैमीति कारणैरुपपादयन्