बृहत्सेने पुनर्गच्छ वार्ष्णेयं नलशासनात्। सूतमानय कल्याणि महत्कार्यमुपस्थितम्
बृहत्सेना तु सा श्रुत्वा दमयन्त्याः प्रभाषितम्। वार्ष्णेयमानयामास पुरुषैराप्तकारिभिः
वार्ष्णेयं तु ततो भैमी सान्त्वयञ्छ्लक्ष्णया गिरा। उवाच देशकालज्ञा प्राप्तकालमनिन्दिता
जानषे त्वं यथा राजा सम्यग्वृत्तः सदा त्वयि। तस्य त्वं विपमस्थस्य साहाय्यं कर्तुमर्हसि
यथायथा हि नृपतिः पुष्करेणैव जीयते। तथातथाऽस्य वै द्यूते रागो भूयोऽभिवर्धते
यथा च पुष्करस्याक्षाः पतन्ति वशवर्तिनः। तथा विपर्ययश्चापि नलस्याक्षेषु दृश्यते
सुहृत्स्वजनवाक्यानि यथाऽयं न शृणोति च। ममापि च तथा वाक्यं नाभिनन्दति नैषध
यथा राज्ञः प्रदीप्तानां भाग्यानामद्य सारथे। नूनं मन्ये न शेषोस्ति नैषधस्य महात्मनः
यत्तु मे वचनं राजा नाभिनन्दति मोहितः। शरणं त्वां प्रपन्नाऽस्मि सारथे कुरु मद्वचः। न हि मे शुध्ते भावो विनाशं प्रति सारथे
नलस्य दयितानश्वान्योजयित्वा मनोजवान्। रथमारोप्य मिथुनं कुण्डिनं यातुर्महसि
मम ज्ञातिषु निक्षिप्य दारकौ स्यन्दनं तथा। अश्वांश्चेमान्यथाकामं वस वाऽन्यत्र गच्छवा
दमयन्त्यास्तु तद्वाक्यं वार्ण्येयो नलसारथिः। न्यवेदयदशेषेण नलामात्येषु मुख्यशः
तैः समेत्य विनिश्चित्य सोऽनुज्ञातो महीपते। ययौ मिथुनमारोप्य विदर्भांस्तेन वाहिना
हयांस्तत्र विनिक्षिप्य सूतो रथवरं च तम्। इन्द्रसेनां च तां कन्यामिन्द्रसेनं च बालकम्
आमन्त्र्य भीमं राजानमार्तः शोचन्नलं नृपम्। क्व नु यास्यामि मनसा चिन्तयानो मुहुर्मुहुः। अटमानस्ततोऽयोध्यां जगाम नगरीं तदा
ऋतुपर्णं स राजानमुपतस्थे सुदुःखितः। भृतिं च स ददौ चास्य सारथ्येन नियोजितः
ततस्तु याते वार्ष्णेये पुण्यश्लोकस्य दीव्यतः। पुष्करेण हृतं राज्यं यच्चापि वसु किंचन
हृतराज्यं नलं राजन्प्रहसन्पुष्करोऽब्रवीत्। द्यूतं प्रवर्ततां भूयः प्रतिपाणोऽस्ति कस्तव
शिष्टा ते दमयन्त्येका सर्वमन्यद्धृतं मया। दमयन्त्याः पणः साधु वर्ततां यदि मन्यसे
पुष्रेणैवमुक्तस्य पुण्यश्लोकस्य मन्युना। व्यदीर्यतेव हृदयं न चैनं किंचिदब्रवीत्
ततः पुष्करमालोक्य नलः परममन्युमान्। `उवाच विद्यतेऽन्यच्च धनं मम नराधम
षणरूपेण निक्षिप्य पुण्यश्लोकः सुदुर्मनाः। उत्तरीयं तथा वस्त्रं तस्याश्चाभरणानि च'। उन्सृज्य सर्वगात्रभ्यो भूषणानि सहायशाः
सुकवासा ह्यसंवीतः सुहृच्छोकविवर्धनः। निश्चक्राम ततोराजा त्यक्त्वा सुविपुलां श्रियम्
दमयन्त्येकवस्त्राऽथ गच्छन्तं पृष्ठतोऽन्वगात्। स तया नगराभ्याशे त्रिरात्रं नैपधोऽवसत्
पुष्करस्तु महाराज धोषयामास वै पुरे। नले यः सम्यगातिष्ठेत्स गच्छेद्वध्यतां मम
पुष्करस्य तु वाक्येन तस्य विद्वेषणेन च। पौरा न तस्य सत्कारं कृतवन्तो युधिष्ठिर
स तथा नगराभ्याशे सत्कारार्हो न सन्कृतः। त्रिरत्रमुषितो राजा जलमात्रेण वर्तयन्
[पीड्यमानः क्षुधा तत्र फलमृलानि कर्पयन्। प्रातिष्ठत ततो राजा दमयन्ती तमन्वगात् ।।]
क्षुधया पीड्यमानम्तु नलो बहुतिथेऽहनि। अपश्यच्छकुनान्कांश्चिद्धिरण्यसदृशच्छदान्
स चिन्तयामास तदा निषधाधिपतिर्बली। अस्ति भक्ष्यो ममाद्यापि वसु चेदं भविष्यति