तेषु तत्र दीक्षितेषु सर्वेषु, सभा-सद्सु च महाबलिषु, स एव नृपतिः श्वेतकिः, राजन्, स्वां पुरीं तस्मिन्नवेक्ष्य प्रविवेश। स तु ब्राह्मणैः श्रेष्ठैः, वेदविद्भिः, सत्कृतः, सूत-मागधैः स्तुतः, नगरवासिभिः च अभिनन्दितः। एवं स राजर्षिः श्वेतकिर्नृपश्रेष्ठः, दीर्घकालं धर्ममाचर्य, सर्वैः प्रशंसितः, स्वर्गं जगाम। तस्य यज्ञे सर्वे होत्रकाः सभासदश्च सहिता आसन्। तत्र द्वादशवर्षपर्यन्तं वह्निः हविषां भक्षयिता अभवत्। तत्रैकनिष्ठेन यागेन, सततमाज्यधारया, तृप्तिमगात् वह्निः। अन्यस्मात् हविरादानं स नाभ्यचष्ट, श्यामलः सानुरागः स पूर्ववत् न बभासे। तदा दिव्यः वह्निः विकारमगच्छत्, तेजोहीनः श्रममभिपेदे। स्वं तेजः हीनत्वं ज्ञात्वा स वह्निः, लोकपूजितं ब्रह्मणः पवित्रं धाम समुपेत्य, तत्र ब्रह्माणं पुरतः उपविष्टः, वचनमुवाच— "भगवन्, श्वेतकिना मया परमं तृप्तिं प्राप्तम्। किन्तु, अधुना मम महती ग्लानिरुत्पन्ना या मया न निवर्तयितुं शक्या; अहं शक्तिहीनः, जगत्पते। तव प्रसादेन पुनः स्वं स्थिरं स्वरूपं प्राप्नुयाम्।" एवं वह्नेरुवाचं श्रुत्वा, स प्रजापतिः सस्मितं प्रहसन्निव, वह्निमुवाच— "द्वादशवर्षाणि त्वया घृतमेव हविर्भुक्तम्। तेन ते पर्याप्तं, महाभाग; तस्मात् क्लान्तिस्ते, वह्ने, शक्तिहीनत्वात्। मा शुचः, वह्ने; स्वं स्वरूपं पुनः प्राप्स्यसि। अहं ते ग्लानिं निवारयिष्यामि, प्रतिज्ञां कुर्यां च।" "पूर्वं हि, देवाज्ञया, त्वया खाण्डववनं, सुरारिणां वासभूमिः, दग्धम्। तत्र सर्वाणि भूतानि वसन्ति; तेषां मेदसा त्वं तृप्तिं प्राप्स्यसि, स्वरूपं च पुनः लप्स्यसे। शीघ्रं तत्र गच्छ दग्धुं; ततः पापान्मुच्यसे।" इत्येवं ब्रह्मणः वचः श्रुत्वा, वह्निः वेगेन प्रस्थितः। स खाण्डववनं प्राप्य, बलसम्पन्नः अग्निः, मारुतप्रेरितः, कोपेन ज्वलितः। तद्वनं दग्धुमुद्यतः। तं दग्धमानं दृष्ट्वा, तत्र निवासी सर्वे प्रजाः, महतीं यत्नं कृत्वा, वह्निं शमयितुं प्रवृत्ताः। गजाः शृङ्गैः सलिलं गृहित्वा, सहस्रशः शतशश्च, वेगेन कोपेन च वह्नौ क्षिपन्ति स्म। शिरसः सलिलधाराः मुमुचुः सर्पाः, बहुशिरसः, कोपसमन्विताः, वह्निं समीप्य। अन्येऽपि प्राणी, विविधास्त्रैः उपायैः च, शीघ्रं वह्निं शमयामासुः, भरतश्रेष्ठ। एवं स वह्निः पुनः पुनः ज्वलन्नपि, सप्तकृत्वः खाण्डवे निपीतः। ततः शोकसन्तप्तः, सदा क्लान्तः, क्रोधेन च समन्वितः, वह्निः ब्रह्माणमुपगम्य, सर्वं यथावत् निवेदयामास। तं श्रुत्वा, ब्रह्मा क्षणं विचिन्त्य, तमुवाच— "उपायं ज्ञातवानस्मि येन त्वं, पापरहित, तद्वनं दग्धुं शक्नोषि। क्षणं धैर्येण तिष्ठ, ततः त्वं तद्वनं भक्षयिष्यसि। तदा तव सहायौ भविष्यतः—नरनारायणौ। तयोः साहाय्येन, वह्ने, त्वं खाण्डववनं दग्धुमर्हसि।" "एवं अस्त्विति," इत्युक्त्वा वह्निः ब्रह्मणं प्रत्यभाषत। नरनारायणयोः अवतरणं विज्ञाय, ब्रह्मणः वचनं स्मरन्, वह्निरपि स्वयम्भुवं पुनः उपगम्य, महाकालस्य संप्राप्तिं स्मृत्वा, ब्रह्माणं पप्रच्छ। तदा ब्रह्मा तमुवाच— "अद्य, त्वयि पश्यति, शक्रस्य सन्निधौ, खाण्डवं दग्धुमर्हसि। नरनारायणौ, पुरातनौ देवौ, देवकार्यार्थं मानवेषु आगतौ। ये लोके अर्जुनवासुदेवाविति प्रसिद्धौ, तौ खाण्डवस्य समीपे स्थितौ। तयोः सहाय्यं प्राप्य, त्वं तद्वनं दग्धुमर्हसि, देवैः रक्षितमपि। तौ सर्वाणि भूतानि, अपि च सह शक्रेण, निवारयिष्यतः; मम न संशयः।" एवं श्रुत्वा वह्निः, शीघ्रगामी हविर्दाहकः, कृष्णमर्जुनयोः समीपं गत्वा, तयोः समक्षं तदर्थं निवेदयामास। तदहं पूर्वं कथितवानस्मि, नृपश्रेष्ठ, इति। तदा अग्निवचनं श्रुत्वा, भीष्मः अग्निं प्रत्युवाच। स नृपश्रेष्ठः, यथासमयं वचनं ब्रवीति स्म, खाण्डवदाहने शक्रस्य विरोधमिच्छन्। "मम हस्तबलसमर्थं धनुः नास्ति, भगवन्; दिव्यानि च बहूनि शस्त्राणि मया लब्धानि, येन बहून् अपि वज्रधरान् समरे जेतुं शक्नोमि। किन्तु, यत्कृत्यं मे, तदर्थं दृढं धनुः आवश्यकम्। त्वरितं च अक्षयाणि बाणानि मम याच्यन्ते, यतः शीघ्रं मया विसृष्टानि, न रथः तान् धारयितुं शक्नोति यथेष्टम्।