दीर्घकालं यत्नपूर्वकं तैः ब्राह्मणैः सह यज्ञं कृत्वा, अन्ते तैः श्रान्तैः राजानं परित्यक्तं दृष्ट्वा, राजा तान् ब्राह्मणान् प्रसादयितुं प्रयत्नं चकार। तेषां दृष्टिः क्लिष्टा अभवत्, तेन ते यज्ञं सम्पादयितुं न शेकुः। तेषां अनुमतिं लब्ध्वा, राजा अन्यैः ब्राह्मणैः सह यज्ञकर्म समापयत्। एवं सः अन्यैः ऋत्विग्भिः सह यज्ञं सम्पूर्णं कृत्वा समये समये यज्ञकर्म निरन्तरं अकरोत्। सः राजा महायज्ञं कर्तुं सर्वस्मिन ऋतौ शतवर्षपर्यन्तं इच्छन्, ब्राह्मणानां पुनः संग्रहे प्रयत्नं अकरोत्; किन्तु तैः ब्राह्मणैः, महात्मनं तं पुनः संग्रहे न अनुमतिः दत्ता। सः राजा, महाकीर्तिः, मित्रैः सह, श्रद्धया, साम्ना, दानेन च, महान् प्रयत्नं अकरोत्। पुनः पुनः श्रान्तः सः ब्राह्मणान् याचितवान्; तथापि तैः अपरिमिततेजसा तस्य अभिप्रायः न सम्पादितः। ततः सः राजर्षिः, क्रोधेन पूर्णः, तान् तपस्विनः इदं उवाच— 'यदि अहं पतितः, ब्राह्मणाः, सेवायां न स्थिरः, तर्हि शीघ्रं यूयं मां परित्यज्य, ब्राह्मणैः तिरस्कृतः भवामि; किन्तु यज्ञे श्रद्धां नाशयितुं न अर्हथ।' 'हे द्विजश्रेष्ठाः, कारणं विना मां परित्यक्तुं न उचितम्; यत् अहं यूष्माकं शरणं प्राप्तः, ब्राह्मणाः, अनुग्रहं दातुम् अर्हथ।' 'साम्ना, दानेन, सत्येन, यथान्यायं तुष्ट्वा, किम् कर्तव्यम् इति वक्ष्यामि, ब्राह्मणश्रेष्ठाः।' 'अन्यथा, यदि द्वेषात् यूयं मां परित्यज्य, ब्राह्मणश्रेष्ठाः, यज्ञार्थं अन्यान् ऋत्विजः गमिष्यामि।' एवं उक्त्वा सः राजा, शत्रुनाम् दाहकः, मौनं स्थित्वा, तैः ब्राह्मणैः यज्ञकर्म न शक्यं इति दृष्ट्वा। तदा तैः ऋत्विग्भिः, क्रुद्धैः, राजानं प्रति इदं उक्तम्— 'तव यज्ञकर्म निरन्तरं, राजश्रेष्ठ।' 'तस्मात् वयं श्रान्ताः, यज्ञकर्मे निरन्तरं संलग्नाः; श्रमात् क्लान्ताः, त्वं नः न परित्यज्य।' 'मूढबुद्धिः, अतिप्रसङ्गात्, दोषरहितः, त्वं स्वयं रुद्रं गच्छ; यदि सः त्वां सहनं शक्नोति, सः यज्ञं सम्पादयतु।' एवं तैः तिरस्कृत्य उक्तं श्रुत्वा, श्वेतकेशः राजा, क्रुद्धः, कैलासगिरिं गतः, घोरं तपः अकरोत्। संयतः, दृढनियमः, महादेवं पूजयित्वा, उपवासनिष्ठः, दीर्घकालं स्थितः। कदाचित् द्वादशीदिने, कदाचित् षोडशीदिने, मूलफलानि खादित्वा, सः राजा स्थितः। उर्ध्वबाहुः, अनिमिषः, स्तम्भवत् स्थिरः, श्वेतकी राजा षण्मासपर्यन्तं एकाग्रचित्तः स्थितः। सः राजसिंहः, महातपः कृतवान्, भारते, शङ्करः तुष्टः, तस्य समक्षं प्रकटितः। भगवान् तं सौम्यगम्भीरया वाचा उवाच— 'तव तपसा तुष्टः अस्मि, नरसिंह, शत्रुदाहक।' 'वरं वृणु, भाग्यवन्त, यत् इच्छसि, राजन्।' रुद्रस्य अपरिमिततेजसः वचनं श्रुत्वा, सः राजर्षिः, महात्मनं नमस्कृत्य, प्रत्युवाच— 'यदि भगवान्, सर्वलोकपूज्यः, मयि तुष्टः अस्ति—' 'देवाधिदेव, अमराधिप, स्वयं यज्ञं कर्तुं मां अनुमन्यस्व।' तस्य वचनं श्रुत्वा, भगवान् प्रथमं स्मितं कृत्वा, इदं उवाच— 'यज्ञकर्म ऋत्विग्भिः कर्तव्यम्, न मम कार्यम्।' 'किन्तु त्वं, वरार्थिन्, महातपः कृतवान्; उचिते काले यज्ञदीक्षां त्वां दास्यामि, शत्रुदाहक।' 'द्वादशवर्षाणि, राजन्, यदि त्वं नियमेन, अग्निं घृतधाराभिः तुष्ट्वा—' 'यत् इच्छसि, तत् ममात् प्राप्स्यसि।' रुद्रस्य वचनं श्रुत्वा, श्वेतकीनां नाथः, यथाज्ञं सर्वं अकरोत्। द्वादशवर्षे समाप्ते, महादेवः पुनः आगतः। राजानं दृष्ट्वा, शङ्करः, लोकहितः, तुष्टया वाचा, श्वेतकीं राजश्रेष्ठं उवाच— 'अस्मिन कर्मणि तव तुष्टः अस्मि। यज्ञकर्म ब्राह्मणानां विधीयते, शत्रुदाहक।' 'तस्मात्, अहं स्वयं तव यज्ञे ऋत्विग्भूतः न भविष्यामि। किन्तु मम अंशः, पृथिव्यां प्रसिद्धः ब्राह्मणः—' 'सः दुर्वासाः नाम्ना विख्यातः, सः तव यज्ञे ऋत्विग्भूतः भविष्यति। मम आज्ञया, महाबल, यज्ञसामग्री संप्रयोज्यताम्।' रुद्रस्य वचनं श्रुत्वा, राजा स्वनगरं प्रत्यागतः, यज्ञसामग्री पुनः संगृहीतवान्। सर्वं सामग्रीं समवेत्य, पुनः रुद्रं उपगम्य, अञ्जलिं कृत्वा, नमस्कृत्य, उवाच— 'मम सर्वा सामग्रीं यन्त्राणि च संगृहीतानि।' 'तव कृपया, महादेव, श्वः मम दीक्षा भवतु।' तस्य महात्मनः वचनं श्रुत्वा, रुद्रः दुर्वाससं आह्वयित्वा, इदं उवाच— 'एष राजा, ब्राह्मणश्रेष्ठ, श्वेतकी—' 'ब्राह्मणश्रेष्ठ, मम आज्ञया तस्य यज्ञे ऋत्विग्भूतः भव।' दुर्वासाः रुद्रं प्रत्युवाच— 'एवं भवतु।' ततः सः महात्मा राजा, यथाविधि, यथाकाले, यथोक्तं, महादानेन यज्ञकर्म अकरोत्। यदा तस्य राज्ञः महायज्ञः समाप्तः, ऋत्विग्भिः, दुर्वासस्य अनुमत्याः, तस्मात् निर्गतः।