सौतिः कथां प्रवर्तयन् एवम् अवदत्— “न खलु, ब्रह्मन्, एष कारणं मम लघु प्रतिभाति, येन होतारमग्निं क्रुद्धं खाण्डवदाहने दृष्टवानस्म। तस्य खाण्डवदाहस्य यथावत् कारणं विस्तरेण श्रोतुमिच्छामि, ब्रह्मन्, कथं पूर्वकाले स आग्निदाहः जातः, इति श्रोतुमर्हसि, मुनिश्रेष्ठ। ततः शृणु मया, राजन्, यथावत्सर्वमाख्यातं, येन हेतुना खाण्डवं दग्धमग्निना, भूमिपते। इदानीं ते कथयिष्यामि, पुरुषश्रेष्ठ, एतां प्राचीनां मुनिभिः कीर्तितां खाण्डवदहनकथां। श्रूयते, राजन्, प्राचीनकाले श्वेतक्याख्यो राजा बभूव, यः वीर्येण हरिहयसमो बभूव। स यज्ञशीलः, दानपतिः, बुद्धिमान्—तादृशो नान्यः कश्चन; स राजा द्वादशवर्षव्रतमकार्षीत्। तस्य यज्ञे सदा बहवः महर्षयः, सहस्रशश्च वेदविदो ब्राह्मणाः समागच्छन्। स सुमहत्यैः यज्ञैः, विपुलदानेन च, विधिवत् पूजां चकार। तस्य राज्ञः नान्यद् अहर्निशं चिन्तनमासीद्, यज्ञारम्भस्य विविधदानस्य च। एवं स बुद्धिमान् राजा ऋत्विज्भिः सह यज्ञकर्माणि चकार; किन्तु कालान्तरे धूमदुःखिताक्षाः ते ऋत्विजः क्लान्ताः, तं त्यक्तवन्तः। ततो राजा तान् ऋत्विजः प्रसादयितुमिच्छन्। तेषां दृष्टिपीडया यज्ञकर्म न शक्यं जातम्; ततोऽनुज्ञां लब्ध्वा स राजा तैः सह ब्राह्मणैः यज्ञसमापनं चकार। एवं स यथाकालं तैः सह यज्ञं कृत्वा, कालान्तरे महायज्ञस्य कर्तुमिच्छया, शतसंवत्सरं, ऋत्विजः पुनः न समाययुः। स च राजा, महाकीर्तिः, बान्धवैः सह, श्रद्धया, साम्ना, दानेन च, महत् प्रयत्नं चकार। पुनः पुनः स ऋत्विजः निःश्रमेण याचमानः, ते च महाशक्तयः तस्य मनोऽनुग्रहीतुं न शशकुः। ततो राजा, क्रोधेन पूर्णः, तान् तपस्विनः इदं वचनमुवाच—‘यदि अहं, ब्राह्मणाः, पतितोऽस्मि, न च सेवायामवस्थितः, तदा शीघ्रं मया त्यक्तव्यम्, ब्राह्मणैश्च अवमाननीयः स्याम्; अद्य तु यज्ञश्रद्धां न नाशयेत्। ‘हे द्विजश्रेष्ठाः, हेतुविना मां परित्यक्तुं न उचितम्; यः अहं भवद्भ्यः शरणं प्राप्तः, ब्राह्मणाः, तेन मे कृपां दत्तव्यां। सामदानादिभिः सत्ययुक्तैः वाक्यैः प्रसाद्य, कर्तव्यं वक्ष्यामि, ब्राह्मणश्रेष्ठाः। ‘अथवा, यदि द्वेषात् मया त्यज्यध्वं, ब्राह्मणश्रेष्ठाः, यज्ञार्थं अन्यान् ऋत्विजः गमिष्यामि।’ इति उक्त्वा, राजा मौनं जगाम, रिपूनां दाहकः, यदा ते ऋत्विजः तस्य यज्ञं कर्तुं न शशकुः। ततः त एव ऋत्विजः, क्रुद्धाः, राजानं प्राहुः—‘राजश्रेष्ठ, तव यज्ञकर्म नित्यं प्रवृत्तम्; तस्मात् वयं यज्ञकर्मणि क्षीणाः, त्वया न परित्यक्तव्याः। ‘मोहितबुद्ध्या, शीघ्रतया च, दोषरहित, त्वं स्वयम् रुद्रं गच्छ; यदि स त्वां सहनं शक्नुयात्, स यजतु।’ इति तद्वचनं श्रुत्वा, श्वेतकेशः राजा, कोपसंयुतः, कैलासशिखरं गतः, घोरं तपः समारभत। नियम्यात्मानं, दृढव्रतः, महादेवं पूजयन्, उपवासरतः, दीर्घकालं तत्र स्थितवान्। कदाचित् द्वादश्यां, कदाचिदपि षोडश्यां, मूलफलानि भक्षयन्, राजा तस्थौ। उर्ध्वबाहुः, निमेषरहितः, स्थाणुवत् अचलं स्थित्वा, षण्मासान् पूर्णचित्तः श्वेतकी राजा तस्थौ। एवं स राजसिंहः महत्तपः कृत्वा, भारत, संकरेण तुष्टेन, साक्षात् दर्शितः। भगवान् शंकरः, स्निग्धगम्भीरया वाचा, तमुवाच—‘तव तपसा तुष्टोऽस्मि, नरसिंह, रिपुदाहक। ‘वरं वृणीष्व, भाग्यवन्, यं कामं इच्छसि, राजन्।’ रुद्रस्य वाक्यं श्रुत्वा, अनन्ततेजसः— राजर्षिः, महात्मानं प्रणम्य, प्रत्युवाच—‘यदि सर्वलोकवन्द्यः भगवान् मयि तुष्टः— ‘देवेश, सुरेश, स्वयमेव मां यज्ञकर्मणि प्रवर्तय।’ इत्येतद् राज्ञा उक्तं श्रुत्वा— भगवान् प्रसन्नः, प्रथमतः स्मितपूर्वकं वाक्यमुवाच—‘यज्ञकर्तृत्वं नास्माकं धर्मः। ‘किन्तु, राजन्, वरेच्छ, त्वं महत्तपः कृतवान्; यथाकालं त्वां यज्ञे दीक्षयिष्यामि, रिपुदाहक। ‘द्वादशवर्षाणि, राजन्, यदि त्वं नियमस्थितः, अविरतं घृतधाराभिः अग्निं तर्पयिष्यसि, ‘यद् इच्छसि, तत् प्राप्स्यसि।’ इति रुद्रेण उक्तः, श्वेतकीनां नृपतिः— त्रिशूलधारिणा यथोक्तं सर्वं चकार। द्वादशवर्षे पूर्णे, महादेवः पुनः प्रत्यागच्छत्।