माधवः खाण्डवप्रस्थे तस्य वनान्तरे च विचरन् दिव्यां यमुनां नदीं दृष्टवान्। सा नदी सुमनोहरैः कुसुमितैः काननैः संवलिता आसीत्। तस्याः तटे रमणीयं वनं दृष्टवान्—सर्वकाले प्रियं, सर्वभूतनिवासभूतं खाण्डवं, यत्र शस्त्रधारिणः शूराः विचरन्ति। सव्यसाचिनासह माधवः तं देशं समन्तात् अपश्यत्, यत्र भल्लूका, तृणचरा, व्याघ्राः, वृकाः, कृष्णमृगाश्च बहुधा वसन्ति। तत्र कपिश्रेष्ठानां गणाः, गजानां समूहम्, मयूरशुकबकहंससरसादीनां शब्दैः वनं निनादितम्। सहस्रशः नानाविधानां मृगपक्षिणां समूहैः तद्वनं पूर्णम्, यत्र देवासुरराक्षसादयः अपि सत्कारं कुर्वन्ति। तद्वनं तक्षकस्य नागराजस्य वासभूमिः आसीत्, यत्र वेतसशाल्मलिबिल्वजम्बूमञ्जूलचम्पकादयः वृक्षाः शोभन्ते। अंकोलपनसपिप्पलतालमातुलिङ्गवङ्गुवृक्षैः, एकपत्रतालैः, शतानि राहुणीवृक्षैः च सुसम्पन्नम्। विविधवृक्षैः, नानाजातीयलतानिकुरुम्बैः, वंशकाष्ठैः, वेणुवनैः च तद्वनं आवृतम्, विषधरैः सर्पैः चाकीर्णम्। सूर्यरश्मिभिः वर्जितं, महारज्जुभिः आवृतं, घनवृक्षसमूहैः च पूर्णं, दंष्ट्रिलमृगगणैः व्याप्तं, मानवशून्यम्। खाण्डवं तु राक्षसानां, नागराजानां, पक्षिणां च महावासभूमिः—यद्विद्वांसः सर्वलोकविभागविदः जानन्ति। सर्वलोकनाथः कृष्णः अर्जुनसहितः तद्वनं दृष्टवान्। पीताम्बरधारी भगवान् माधवः तत्र विविधप्रकारैः विचरन् तं प्रदेशं निरूप्य तस्य विनाशं अपश्यत्—यत्र वृक्षाः, यक्षाः, जीवसमूहाः, पक्षिणश्च दह्यन्ते। ततः तत्र रमणीयस्थले, उत्तमविविधवृक्षशोभिते, उच्छ्रितनीचगृहयुतं, इन्द्रपुरीसदृशं स्थानम् आगत्य, पृथापुत्राः वासुदेवश्च विविधान्नपानलेह्यान्नानापुष्पगन्धान् महाधनानि च भुञ्जानाः सन्तः तत्र सुखेन वसन्ति। ते सर्वे तं रत्नमयान् स्थलान् प्रविश्य, उच्चनीचरत्नैः पूर्णान्, स्वेच्छया क्रीडन्तः तत्र यथाकामं विचरन्ति। स्त्रियश्च, विस्तीर्णकट्यः, सुस्तन्यः, मदमत्तगत्यः, मनोहरलोचनाः, तत्र क्रीडन्ति। केचन वनान्तरे, केचन जलान्तिके, अन्याः गृहेषु क्रीडन्ति, सर्वाः पार्थकृष्णयोः सान्निध्ये हृष्टाः। सत्यभामा या वासुदेवस्य प्रियतमा, द्रौपदी च सुभद्रा च, ताः तेजस्विन्यः अन्याभ्यः स्त्रीभ्यः वस्त्राभरणानि मुदिता ददति। केचित् स्त्रियः हृष्टाः नृत्यन्ति, अन्याः शब्दयन्ति, अन्याः हास्यं कुर्वन्ति, अपरे सुरां पिबन्ति। केचित् रुदन्ति, अन्याः परस्परं ताडयन्ति, अपरे रहस्यं परस्परं कथयन्ति। मन्दिरं तद्वनं च, वेणुवीणामृदङ्गनिनादैः सर्वतः पूर्णम्। तस्मिन्नेव काले, कुरुदशार्हपुत्राः समीपस्थे रमणीयस्थले सह गच्छन्ति। तत्र आगत्य, कृष्णः शत्रुनिग्रही अर्जुनश्च, महार्हासने उपविशतः। तत्र, पुरातनकृत्यानि, वीर्याणि च कथयित्वा, पार्थमाधवौ सुखेन तिष्ठतः। तौ तत्र उपविष्टौ, स्वर्गे अश्विनाविव, हृष्टौ आस्ताम्। तदा ब्राह्मणः कश्चित् तयोः समीपमागच्छत्। स दीर्घतरुवत्, सुवर्णसदृशप्रभः, हरितशुक्लवर्णदाढिः, समवर्णः, नवसूर्यसदृशः, वल्कलधारी, जटामण्डितः, पद्मपत्रमुखः, हरिततेजसा दीप्तिमानिव दृष्टः। स स ब्राह्मणः, खाण्डववनं दग्धुमिच्छन्, कृष्णपार्थयोः समीपमुपजातः। तस्यागमनं दृष्ट्वा, अर्जुनकृष्णौ शीघ्रं समुत्थाय तिष्ठतः। स ब्राह्मणः, खाण्डवतटे स्थितौ नरश्रेष्ठौ अर्जुनवासुदेवौ सम्बोध्य उवाच— "बहुभोजी ब्राह्मणोऽहं, अनन्तं सदा भक्षयामि; हे वृष्णे, हे पार्थ, एकं तुष्टिं दानद्वारा मे सम्पादयेताम्।" एवं उक्ते, कृष्णपाण्डवौ तं पप्रच्छतुः— "कस्य भोज्येन तुष्टिं यास्यसि? किं भोजनं इच्छसि?" तदा स भगवाँस्ताभ्यां प्रोक्तः— "यथाभाषसे, किं भोजनं साध्येत?" स उवाच— "नाहं भोज्यं इच्छामि; मां जानीतामग्निं। यत् मे युक्तं तद्भोजनं दत्तम्।" "इन्द्रः सदा खाण्डववनं रक्षति; तं सुरेश्वररक्षितं वनं दग्धुं न शक्नोमि। अत्र तक्षकः मित्रं तस्य, सर्पः सदा स्वगणेन सह वसति; तस्मात् वज्रधरोऽयं वनं रक्षति। तस्मिन्नेव, तस्य हेतोः, बहवः प्राणिनः रक्ष्यन्ते; अहं दहन्तुमिच्छन्नपि, इन्द्रबलात् न शक्नोमि।" "यदा यदा ज्वलामि, तदा तं दृष्ट्वा इन्द्रः मेघैः वारिधारां सृजति; एवं, दहन्तुमिच्छन्नपि, वनं नाशयितुं न शक्नोमि। यदि युवां शस्त्रविदां श्रेष्ठौ, मम सहाय्यं कुर्याथां, तर्हि अहं खाण्डववनं, यत् मे भोजनं, दग्धुं शक्नोमि।" "युवां परमास्त्रविदः, सर्वतो जलप्रवाहान्, सर्वभूतान् निरोधयिष्यथः।" तदा पाण्डवः पप्रच्छ— "कस्मात् देवाग्निः, बलवता इन्द्रेण रक्षितं, नानाप्राणिभिः पूर्णं खाण्डववनं दग्धुमिच्छति?" एवं तत्र खाण्डववनस्य दहनाय, देवाग्निना सह, कृष्णपार्थौ संवादं कुर्वन्तौ स्थितौ।