देवाः दानवाश्च तेन कालकूटविषेण संतप्ताः भयविह्वलिताः तस्मात् देशात् पलाय्य विषण्णचित्ताः अभवन्। ततः देवाः महर्षिभिः सहिताः ब्रह्माणमुपगम्य ऊचुः— “अमृतार्थं मथ्यमानस्य सागरस्य कालानलसदृशं विषम् उत्पन्नम्। अनेन विषेण लोकाः संतप्यन्ते; तस्य शमं कुरु।” इति। तद्वचनं श्रुत्वा ब्रह्मा जगतां पतिं हरं ध्यानं चकार। त्रिनेत्रं त्रिशूलधरं देवदेवं उमापतिं रुद्रं चिन्तयामास। तं ज्ञात्वा भगवान् शीघ्रमेव तत्र समुपस्थितवान्। तदा प्रजापतिः सर्वं तस्मै देवाय निवेद्य, स देवेशः लोकहितकाम्यया तद्विषं कालानलसदृशं पातुम् उद्यतवान्। सर्वभूतहितार्थं तद्विषं कण्ठे धृत्वा पपौ। तेन तस्य कण्ठः नीलः जातः, तस्मात् सः “नीलकण्ठः” इति स्मृतः। अनन्तवीर्यः स रुद्रस्तद्विषं पित्वा, देवाः प्रसन्नाः पुनः स्वकार्ये प्रवृत्ताः। देवदानवाः पुनरपि अमृतार्थं मथनं चक्रुः। दानवाः शीघ्रं वासुकिं आकृष्य, तस्य मुखात् धूमाग्निशिखाः पुनः पुनः निष्पेतुः। ताः धूमराशयः विद्युद्भिर्युताः मेघाः भूत्वा, श्रान्तान् क्लान्तांश्च देवगणान् वर्षेण अभ्यवर्षयन्। तस्माच्च शैलशिखरात् पुष्पवृष्टिः समन्तात् देवासुरगणान् आवृत्य अपतत्। तत्र महती निनादः अभवत्, मेघगर्जनसदृशः, यदा देवासुरैः मन्दराचलेन सागरः मथ्यमानः। तत्र सागरजलनिवासिनः अनेके जलचराः महाशैलेन पिष्टाः शतशः नष्टाः। स एव महान् पर्वतः वरुणस्य विविधान् अधोमुखगतान् प्राणिनः विनाशं निनाय। मथ्यमाने तस्मिन् पर्वते, शिखरसंलग्नाः महावृक्षाः परस्परं घर्षमाणाः पतिताः। तेषां संघर्षात् अग्निः उत्पन्नः, स पुनः पुनः ज्वलन्न् मन्दरं विद्युद्भिरिव तिमिरमेखलां दग्धवान्। स तत्र अग्निः गजेन्द्रान्, उत्पन्नान् सिंहांश्च, सर्वान् प्राणविहीनान् प्राणिनश्च दग्धवान्। ततः श्रेष्ठः अमरः इन्द्रः तं वह्निं यत्र तत्र ज्वलन्तं मेघोत्पन्नेन वारिणा सम्पूर्णतया शमितवान्। अनन्तरं महावृक्षरसाः, ओषधीः च, तस्मात् सागरजलानि प्रविष्टाः। तेषां रसानां, अमृतत्वसारयुक्तानां, क्षीरस्य च प्रवाहात्, देवाः अमरत्वं प्राप्नुवन्, सुवर्णप्रवाहात् अपि तथा। तदा सागरस्य सा वारि तैः उत्तमरसैः युक्तम्, क्षीररूपं जातम्। तस्मात् घृतं जातम्। ततः ब्रह्माणमुपविष्टाः देवाः ऊचुः— “ब्रह्मन्, वयं महता परिश्रमेण क्लान्ताः, अमृतं तु नोत्पन्नम्।” नारायणं विना, अन्ये देवाः, न दानवाः, नायं दीर्घकालमथनं सिध्यति। श्रमः अस्मान् व्याप्नोत्यत्र, अमृतं न दृश्यते। तदा ब्रह्मा नारायणं प्रति वचनमुवाच— “विश्नो, एतेषां बलं प्रयच्छ; त्वमेव ह्यत्र शरणं।” विष्णुः प्रत्युवाच— “अद्य यः कश्चित् अस्मिन्नेव कृत्ये प्रवृत्तः, तस्य सर्वस्य बलं दास्यामि। मन्थानः पुनः प्रवर्तयतु, मन्दरः च पुनः परिभ्रमयतु।” नारायणवचनं श्रुत्वा, बलिनः ते देवदानवाः, तेन क्षीरेण सह, पुनः सागरं महता प्रयत्नेन मथितवन्तः। तत्र प्रथमं विषम् उत्पन्नम्। ब्रह्मणः आज्ञया शिवः तद्विषं लोकसंरक्षणाय पपौ। ततः ज्येष्ठा देवी, कृष्णवर्णा, सर्वाभरणभूषिता, समुत्पन्ना। ततः क्षीरसागरमथनात् सोमः, शीतलः, तेजस्वी, शान्तचित्तः चन्द्रमा समुत्पन्नः। ततः श्रीः, श्वेतवर्णा, घृतात् समुत्पन्ना; सुरा देवी अपि, श्वेतः अश्वः च अभवत्। दिव्यः कौस्तुभमणिः, घृतात् जातः, दीप्तिमान्, नारायणेन स्वीकृतः। श्रीः, सुरा, सोमः, हयः शीघ्रगामि; पारिजातः, सुरभिः च, सर्वकामफलप्रदा, तत्र जाताः। ततः महाकायः, चतुर्दन्ती महागजः, कपिलः कल्पवृक्षः, कौस्तुभः, अप्सरसां गणः च समुत्पन्नः; तस्मात् देवाः, सूर्यमार्गं शरणं गत्वा, ताः अप्सराः परित्यज्य गताः। अनन्तरं धन्वन्तरिः देवः, शोभनरूपधारी, शुक्लकलशं हस्ते धृत्वा, तत्र समुत्पन्नः, यस्मिन् अमृतं स्थितम्। एतदद्भुतं दृष्ट्वा, दानवेषु महती कोलाहलः अभवत्; सर्वे ‘ममेदम्’ इति अमृतं स्पृहयन्तः। तदा नारायणः मोहिन्याः मायाम् आश्रित्य, अद्भुतस्त्रीरूपधारी, दानवान् उपसृत्य स्थितवान्। तत्र दानवाः मोहिन्या मोहिता, सर्वे तामेव स्त्रीं अमृतं दत्त्वा, तस्या एव चित्तं न्यवेशयन्। सा नारायणी, कलशं धृत्वा, दैत्याः पंक्तिस्थाः सन्तः, तेषां मध्ये अमृतं वितरितुम् आरब्धवती। सा देवी देवताभ्यः अमृतं दत्तवती, दैत्यान् न; तेन दैत्याः दुःखार्ताः उच्चैः क्रन्दितवन्तः। ततः श्रेष्ठाः दैत्यदानवाः विविधायुधानि गृहीत्वा, देवान् प्रति सम्यक् अभ्यधावन्।