तदा जलाधिपः उक्तवान्—“ममापि भागः अस्तु। अहं मन्दरगिरिकर्षणजनितं महद्विक्षोभं सहिष्ये।” ततः देवासुराः समुद्रगम्भीरस्थ कूर्मराजं ऊचुः—“त्वं अस्य पर्वतस्य आधारः भूत्वा स्थितुं युक्तः।” कूर्मः तेषां वचनं समनुज्ञाय स्वपीठं प्रदत्तवान्। इन्द्रः तस्य कूर्मस्य पृष्ठे स्थापितं मन्दरं वज्रेण सम्यक् अभिपीडितवान्। मन्दरं मथनदण्डं कृत्वा, वासुकिं रज्जुं इव उपयोज्य, देवाः असुरैः दानवैः च सह समुद्रं, अपां निधिं, अमृतार्थं, ब्रह्मणा पूर्वं निर्देशितं, मथितवन्तः। महदसुराः वासुकिनागस्य शिरः एकं भागं गृहीत्वा तं उपरि अधः च पुनः पुनः आकर्षन्तः। सर्वे देवाः वासुकितुंडे, यत्र दिव्यः अनन्तः नारायणः स्थितः, तत्र स्थितवन्तः। असुराः शीघ्रं वासुकिं आकर्षन्तः, तस्य मुखात् धूमः ज्वलनशिखाः च पुनः पुनः निर्गताः। वसुकिमथनेन जलं तस्य विषेण मिश्रितं अभवत्। ततः देवदानवाः मन्दरं बाहुभिः मथन्तः तीक्ष्णं विषं उत्पादितवन्तः, यः हलाहलः नाम्ना प्रसिद्धः। तेन विषेण दग्धाः देवदानवाः भयात् तत्रतः पलायनम् अगच्छन्, क्लेशेन च पतिताः। देवाः ऋषिप्रवरैः सह ब्रह्माणं उपगम्य ऊचुः—“अमृतार्थं मथनं कुर्वन्तः यः विषः उत्पन्नः, सः प्रलयाग्निवत् दीप्तः।” “एतेन लोकाः पीडिताः। तस्य निवारणं कुरु।” इति उक्त्वा ब्रह्मा हरं लोकनाथं ध्यायितवान्। सः त्रिनेत्रं त्रिशूलधरं रुद्रं देवदेवं उमापतिं चिन्तयित्वा, तं ज्ञात्वा, देवः शीघ्रं प्रकटितः। प्रजापतिः तस्मै सर्वं निवेदितवान्। ततः देवेशः लोकहिताय, तं प्रलयाग्निवत् दीप्तं विषं पिबन्, गले धारयित्वा, सर्वजीवानां हितं इच्छन्, तं विषं पिबितवान्। तस्य कण्ठः नीलः अभवत्, तस्मात् सः “नीलकण्ठः” इति स्मृतः। रुद्रस्य अनन्तवीर्यस्य विषपानात् देवाः तुष्टाः पुनः कार्यं आरब्धवन्तः, देवदानवाः पुनः अमृतार्थं मथितवन्तः। असुराः शीघ्रं वासुकिं आकर्षन्तः, तस्य मुखात् पुनः पुनः धूमः ज्वलनशिखाः च निर्गताः। तेषां धूमपुञ्जाः विद्युत्प्रभाभिः युक्ताः मेघाः अभवन्, यैः देवगणाः श्रान्ताः क्लान्ताः च अभिषिक्ताः। तस्य पर्वतशिखरात् पुष्पवृष्टिः अभवत्, या सर्वतो देवासुरगणान् आवृतवती। तत्र महद् शब्दः उत्पन्नः, यः महामेघगर्जनाय समः, यदा देवासुरैः मन्दरं समुद्रमथनं कृतम्। तत्र बहवः जलचराः पर्वतेन अभिघातिताः, शतशः लवणोदके मृताः। महापर्वतः वरुणस्य अधोलोकवासिनः विविधान् प्राणिनः विनष्टवान्। पर्वतमथनेन महावृक्षाः शिखरेषु स्थिताः आपतन्तः परस्परं अभिघात्य पतिताः। तेषां अभिघातेन अग्निः उत्पन्नः, यः पुनः पुनः ज्वलन्तः, मन्दरं विद्युत्प्रभया मेघं इव आवृतवान्। सः अग्निः तत्र स्थितान् गजान्, अभिप्रकटितान् सिंहान्, अन्यान् च मृतप्राणिनः दग्धवान्। ततः अमरश्रेष्ठः इन्द्रः तं अग्निं, यः इतस्तः तत्र ज्वलितः, मेघोद्भूतवारिणा सम्यक् शमितवान्। ततः समुद्रे महावृक्षाणां विविधाः रसाः, ओषधीनां च सारा, प्रवाहिताः। तेषां रसानां, अमृतसारयुक्तानां, क्षीरस्य च प्रवाहेन, देवाः अमृतत्वं प्राप्तवन्तः, सुवर्णप्रवाहेन अपि। ततः तस्य समुद्रस्य जलं तैः उत्तमरसैः मिश्रितं क्षीरं अभवत्, तस्मात् घृतं उत्पन्नम्। ततः देवाः ब्रह्मणः पुरतः उपविश्य ऊचुः—“हे ब्रह्मन्, वयम् अतीव श्रान्ताः, अमृतं तु न जातम्।” नारायणं विना न अन्यः देवः, न असुरः, न च एतद् दीर्घकालं कृतं समुद्रमथनं, सफलं भवितुम् अर्हति। श्रान्तिः अस्मान् अभिभूताः, अमृतं न दृश्यते इह। ततः ब्रह्मा नारायणं प्रति उक्तवान्—“तेषां बलं दत्तुम् अर्हसि, हे विष्णो, त्वं एषां आश्रयः।” नारायणः उक्तवान्—“अद्य यः कार्ये प्रवृत्तः, सर्वेषां बलं ददामि। मथनदण्डः पुनः मथ्यताम्, मन्दरः पुनः परिभ्रम्यताम्।” नारायणस्य वचनं श्रुत्वा, ते बलवन्तः समुद्रं क्षीरसहितं महता प्रयत्नेन पुनः मथितवन्तः। तत्र प्रथमं विषम् उत्पन्नम्, ब्रह्मणः आदेशेन शिवः लोकरक्षणाय तद् अधत्त। ततः ज्येष्ठा, कृष्णवर्णा, सर्वाभरणभूषिता देवी, समुद्रात् उत्पन्ना। ततः समुद्रमथनात् सोमः, शीतलः, दीप्तिमान् चन्द्रः, शान्तचित्तः, प्रकटितः। ततः तत्क्षणं श्वेतवर्णा श्रीः घृतात् उत्पन्ना; सुरा देवी अपि, श्वेतः अश्वः च समुद्रात् अभवत्। एवं समुद्रमथनस्य दिव्यं चरित्रं, देवदानवानां सहकार्यं, शिवस्य विषपानं, श्रीसोमस्य प्रादुर्भावः, सर्वं श्रद्धया अनुयाय्यं।