वासुदेवः शान्तिपूर्वकं निग्रहम् एवोत्तमं मन्त्रम् अभ्यधात्—"हर्षेणैवैनं निगृह्यताम्, एष मे परमोऽनुशासनः। यदि पार्थस्त्वां बलात् जेत्वा स्वपुरं प्रतियाति, तदा तव यशः क्षिप्रं नश्येत्, न तु साम्ना। मम पितृष्वसा-पुत्रः शत्रुतां नर्हति मया।" इत्येवं वासुदेववचनं श्रुत्वा राजा तदनुसारं चकार। ततः यादवाः संगृह्य स्वसैन्यानि महद् युद्धदुन्दुभिं निनदुः। कुन्तीपुत्रः अर्जुनः तं महान्तं दुन्दुभिस्वनं श्रुत्वा शीघ्रं सुभद्रां प्राह—"वृष्णयः सर्वे बान्धवमित्रैः सह आगच्छन्ति।" ते कोपेन रक्तलोचनाः, तव हेतोः युद्धाय समुत्सुकाः, प्रमत्ताः, अपवित्राः, मोहिताः, मदपानदोषेण पतिताः। ये मद्यसेवनवमनशीलाः, तान् उत्तमैः शरैः निहन्याम्; अथवा मदोन्मत्तान् यमसादनं प्रापयिष्यामि। एवं प्रियतमे सुभद्रायाम उक्त्वा, महाबलः पार्थः प्रतिनिवर्तितुम् आरब्धवान्। तं निवर्तमानं दृष्ट्वा सुभद्रा भीता बभूव। सा पार्थस्य पादयोः पतित्वा—"मा तथा वद," इति उक्त्वा, वृष्णीन् दोषयन्ती, शोकेन पीडिता साभवत्। "नगरवासिनः अपवादे प्रवृत्ताः, हे प्रभो, मम दुःखं वर्धयन्ति; तस्मात् नाशमेव न चाहामिच्छामि। तव कृपया अपवादभयात् विमुक्ता अहम्।" एवं स्नेहयुक्तया धर्मपत्नीया संबोधितः सत्यधृतिः वीर्यवान् पार्थः गन्तुम् उद्यतवान्। सः ततो मृदुवचनं कृत्वा, स्नेहपूर्वकं सुभद्रां परिष्वज्य, पुनः उत्थाप्य—"गच्छ, गच्छ," इति उवाच। सुभद्रा तु शीघ्रं रश्मीन् गृहीत्वा, वेगेन तुरगान् प्रावर्तयत्। तदा वृष्णिवीराः संनद्धाः, उत्तमैः शीघ्रैः अश्वैः, पार्थं प्रत्यानयितुम् उद्यताः। राजमार्गं प्रविश्य, पार्थस्य वीर्यम् आलोक्य, ते प्रासादस्तम्भेषु, वेदिकासु, पताकासु च स्थिताः। अर्जुनस्य शरान् दृष्ट्वा यादवाः महता विस्मयेन पूर्णाः, केशवस्य वचनं सत्यम् इति मेनिरे। रैवतकम् अतीत्य, विपृथवचनं श्रुत्वा, वृष्णयः अर्जुनकृत्यं ज्ञात्वा प्रत्यगमनाय चिच्छुः। पार्थः दूरं गतः इति श्रुत्वा, महारथाः राजोपवनं गिरीव्राजमहानगरं च अतीत्य प्रत्यावर्तन्त। ते उज्जयिन्याः शैलान्, वना, उपवनानि च अतीत्य, अनर्तस्य पुण्यप्रदेशे सरांसि, पद्मसरोवराणि, तडागांश्च जग्मुः। धेनुमत्स्नानतीर्थं, अश्वोदकं सरः, प्रेक्षावर्तपर्वतम्, अम्बुदशिखरं च दृष्ट्वा। दूरं शिखरं प्राप्य, करावतीं नदीं तीर्त्वा, शाल्वेयप्रदेशम् आगत्य, निषधं च अतीत्य। देवपृथुनगरं दृष्ट्वा, सर्वतः सजाग्रः स्थित्वा, तदतीत्य, महाबाहुः देववनं दृष्टवान्। देववने महर्षयः तं समागतं पूजितवन्तः, सः वनानि, नद्यः, पर्वतान्, पर्वतानदीश्च अपश्यत्। ततः पार्थः, सुभद्रां सारथिं कृत्वा, तानि देशान् अतीत्य, कुरुभूमिं प्राप्तः, शोकारहितः बभूव। महाबाहुः स्वसारया सह, सिंह इव गुहायां, जलैः परिवृतवनान्तरे, विश्रान्तः। भद्रया सह हृष्टः जिष्णुः व्रजिनपुरीं दृष्टवान्। क्रोशनात्रे नगरान्तिके पार्थस्य सुन्दरं गोष्ठं आसीत्; तत्र गत्वा, भीभत्सुः यादवकन्यया सह तस्थौ। ततः पार्थः, सुभद्रां सम्यग् पूजयित्वा, उवाच—"हे कृष्णे, व्रजिनपुरीं गोप्याः वेषे गच्छ।" "क्रीडावचनानि कुरु, मम उपदेशः तव प्रियः भवतु। यदि कटुवचनानि शृणोषि, मया सह आगता इति वद।" "यदि त्वां अन्येन वेषे दृष्ट्वा, सा सुमधुरं वदेत्, यत् प्रथमतः वदति, तस्मात् न प्रतिनिवर्तय।" "तस्मात् गर्वं मदं च परित्यज्य, त्वमेव गच्छ।" सुभद्रा तानि वचनानि श्रुत्वा प्रत्यवदत्—"यथा त्वं वदसि, तथा करिष्यामि, हे पार्थ।" इत्येतच्छ्रुत्वा, पाण्डुपुत्रः अतिसन्तुष्टः अभवत्। सः शीघ्रं गोपालान् आहूय, अब्रवीत्—"याः सर्वाः स्त्रियः उपवने सन्ति, ताः गोप्यः।" "या च सुभद्रया सह संगता, ताः सर्वाः महतीं नगरीं इन्द्रप्रस्थं, कृष्णां द्रष्टुं, आगच्छन्तु।" एतत् श्रुत्वा, गोपालाः ग्रामस्य स्त्रियः आनयन्। तदा, ग्रामस्त्रीभिः सर्वतः परिवृता, सा निर्गता। सुभद्रा रक्ताम्बरधारिणी शीघ्रं प्रयता, पार्थेन गोप्याकारिणी प्रेषिता। तया रूपेण शोभया विशिष्टा, या ख्यात्या प्रसिद्धा, गोप्यः मध्ये सञ्चरन्ती व्रजिनपुरीं जगाम। शीघ्रं खाण्डवप्रस्थं प्राप्य, प्रविश्य, उत्तमं वेश्म आगत्य, वीरपत्नी प्रविवेश। विशाललोचना भद्रा, पृथा मातुल्यां प्रणम्य, तस्याः शिरसि स्नेहात् कुन्ती, सर्वाङ्गसुन्दरी, सुभद्रां परिष्वज्य। सर्वोत्तमस्नेहेन पूजिता, अप्रतिमाः आशीः दत्त्वा, शीघ्रं समीपं गत्वा, पूर्णचन्द्रवदना, भद्रा द्रौपदीं प्रणम्य—"अहं ते दासी," इति अब्रवीत्। तदा कृष्णा उत्तस्थाय, माधवस्य भगिनीं परिष्वज्य।