एकस्मिन् समये, देवाः सर्वाणि औषधीनि च रत्नानि च सङ्गृह्य, अमृतं प्राप्स्यन्ति इति मन्यन्तः समुद्रमन्थनं कर्तुं पर्वतं मन्दारं उपदिशन्ति। तदा मन्दारः, मेघसमानं शिखरं धारयन्, चञ्चलवृक्षैः समायुक्तः, किन्नराः, अप्सराः च तत्र गूढाः, देवाः च तत्र गच्छन्ति। एषः पर्वतः एकादश सहस्रयोजनविस्तृतः, भूमौ च सहस्रयोजनमुपरि स्थितः आसीत्। तदा सर्वे देवगणाः तं पर्वतं उन्नमितुं अशक्ताः, विष्णुमुपसङ्गम्य ब्रह्मणं एषः वाक्यमब्रवीत्। "हे ब्रह्मन्, तव महिम्ना उत्तमं च कल्याणकारीं योजना यथावत् कल्पयतु, मन्दारं उन्नमितुं प्रयासः कर्तव्यः।" विष्णुः, ब्रह्मा च भार्गवः सह, "तथास्तु" इति प्रतिज्ञां कृतवन्तः। ततः नीलकण्ठः, अनन्तः, ब्रह्मणः आज्ञया शक्तिमन्तं पर्वतं उन्नमितुं उद्युक्तः अभवत्। अनन्तः, बलशाली, ब्रह्मणः आज्ञया पर्वतान्तं उन्नम्य तं पर्वतं च, तस्य समतलम्, च निवासिनः सह समुद्रं प्रति गत्वा, देवाः उवाच, "अमृतस्य हेतुना, एषां जलानां मन्थनं कुर्याम।" तदानीं जलराजः उवाच, "अहं अपि भागं प्राप्स्यामि; अहं मन्दारस्य चालनं सहिष्यामि।" देवाः च आसुराः कच्छपराजं प्रति उवाच, "त्वं एषां पर्वतस्य आधारः भव।" कच्छपः सहमतः, तस्य पीठं प्रदास्य, इन्द्रः तं पर्वतं तस्य पीठे स्थापित्वा वज्रं प्रहारयामास। मन्दारं मन्थनकं कर्तुं, देवाः आसुराः च वासुकिं नागं तन्तुं च धारयन्तः, समुद्रमन्थनं आरभतुः। महान् आसुराः वासुकिं नागराजस्य एकं अन्तं गृहीत्वा, सर्वे देवाः च तस्य पूंषं गृहीत्वा, अनन्तः नारायणः च तस्य पूंषं स्थितः। महान् आसुराः वासुकिं गृहीत्वा, तं उपरि च निम्नं कर्तुं च पुनः पुनः खींचन्ति। यदा आसुराः वासुकिं चालयन्ति, तदा तस्य मुखात् धूमः च प्रज्वलितः अग्निः च प्रकटितः। भार्गवस्य वंशज, यदा वासुकिं मन्थितः, तदा विषं उत्पन्नं, हलाहल इति ज्ञातं, प्रकटितं। देवाः च आसुराः, विषेन दग्धाः, तत्र तिर्यक् गत्वा, भयात् निराशाः अभवन्। ते देवाः, प्रमुखः ऋषयः सह ब्रह्मणं प्रति गत्वा उवाचः, "यदा वयं अमृतार्थं मन्थनं कुर्मः, तदा विषं उत्पन्नं ज्वालायुक्तं प्रकटितम्।" "एषः विषः लोकानां कष्टं ददाति; कृपया तस्य उपायं कुरु।" इति वदन्तः, ब्रह्मा हरं, लोकानां स्वामीं, चिन्तयामास। तदा तस्मिन् त्रिनेत्रधारिणं रुद्रं, देवदेवम्, उमा-समेतं मनसि चिन्तयित्वा, त्वरितं प्रकटितः। तदा जीवस्रष्टा सर्वं तस्मिन् देवाय ज्ञात्वा, लोककल्याणार्थं इच्छन्तः, रुद्रः तं विषं, ज्वालायुक्तं, पानं कृतवान्, सर्वाणां प्राणिनां हिताय। यः तस्य कंठे नीला अभवत्, तस्मिन् विषं पानं कृत्वा रुद्रः "नीलकण्ठः" इति स्मृतः। ते देवाः, प्रसन्नाः, पुनः कार्यं आरभन्त, पुनः देवाः च आसुराः अमृतार्थं मन्थनं कर्तुं आरभन्ति। यदा आसुराः वासुकिं चालयन्ति, तदा तस्य मुखात् धूमः च प्रज्वलितः अग्निः च प्रकटितः। तदानीं धूमपुंजाः मेघाणां समुत्थानं कृतवन्तः, तानि देवगणानां, यः श्रमिताः, वरदुःखिताः। तस्मिन् पर्वते, पुष्पवृष्टिः पतिताः, सर्वेषां देवगणानां च आसुराणां च चतुर्दिकं आवृता। तत्र महान् शब्दः प्रकटितः, यथा महाक्लेशः समुद्रमन्थनस्य च। तत्र, अनेकाः जलजीवाः पर्वतेन चूर्णिताः, सागरे च शतशः नष्टाः। महान् पर्वतः अपि वरुणस्य विविधप्राणिनां, अधः स्थितानां च नाशं कृतवान्। यदा तं पर्वतं चालयन्ति, महान् वृक्षाः पर्वतशिखरेषु स्थिता, परस्परं टकरन्ति, पतन्ति च। तेषां टकरणात् अग्निः प्रज्वलितः, ज्वालायुक्तः, मन्दारं आच्छादयामास, यथा मेघः अन्धकारं आच्छादयति। तस्य ज्वालायाः प्रज्वलनं तत्र गजाः च सिंहाः च प्रकटिताः च सर्वे जीवाः च नष्टाः। तदा अमृतस्य श्रेष्ठतमः इन्द्रः तं अग्निं, यः सर्वत्र जलं प्रदत्तं, सम्पूर्णं नष्टं कृतवान्। तदा, समुद्रे, विविधाः रसाः महान् वृक्षाणां च औषधीनां च रसाः प्रवाहिताः। तेषां रसैः, अमृतस्य सारं धारयन्तः, देवाः च अमृतं प्राप्यन्ति, तस्य स्वर्णस्य प्रवाहात्।