अश्वेषु तु तस्य बलं नित्यं निष्प्रतिहतं, शीघ्रतमेभ्यः श्रेष्ठः, तेजस्वी, अजरः, दिव्यः, सर्वलक्षणैः शोभितः च सः अश्वराजः सर्वैः सुमङ्गलैः चिन्हैः पूजितः आसीत्। तदा जनमेजयः पृष्टवान्—कथं तद् अमृतं देवैः मथितम्? कुत्र, कस्य हेतोः तद् मन्थनं जातं, यत् अमृतात् अपि श्रेष्ठम्? कुत्र सः महाबलः तेजस्वी हयेश्वरः जातः इति। तदा मेरुः पर्वतराजः, अचलः, परमतेजस्वी, सुवर्णमयैः शिखरैः भूषितः, सूर्यस्य इव किरणैः दीप्तिमान् आसीत्। सः सुवर्णाभरणैः विभूषितः, अद्भुतः, देवगन्धर्वसंघैः सेवितः, अपरिमेयः, अधर्मयुक्तजनैः दुर्लङ्घ्यः च आसीत्। तस्य च सर्वतः भीमसर्पैः परिवृतः, दिव्यौषधिभिः प्रकाशितः, सः महापर्वतः दिवं व्याप्तुम् इव उन्नतः स्थितः। अन्यैः चिन्तया अपि दुर्गमः, नद्याः वृक्षैः च शोभितः, नानाविधशकुन्तकूजनैः रमणीयः च आसीत्। तस्य रम्ये शिखरे, नानारत्नमयभूषिते, सर्वे देवाः, द्वेषरहिताः, अनन्तकालपर्यन्तं स्थिताः, समागताः। तत्र दिविस्थाः सर्वे, एकत्र उपविश्य, अमृतार्थम् एकचित्ताः, तपसा संयुक्ताः, मन्त्रयितुं प्रारब्धवन्तः। तत्र देवाः परस्परं विचारयन्तः, नारायणः ब्रह्माणं प्रति इदं वचनम् उक्तवान्—"देवाः असुरैः सह गिरिं कृत्वा सागरं मथन्तु; महोदधिः मथ्यमानः तत्रैव अमृतं उत्पद्यते।" "सर्वा औषधयः रत्नानि च संगृह्य, यूयं देवाः गिरिमन्थनात् अमृतं प्राप्स्यथ।" इति नारायणवचनेन प्रेरिताः, देवाः मन्दरं पर्वतराजं चिन्तयामासुः। सः मन्दरः पर्वतः, मेघशिखराभैः शृङ्गैः शोभितः, लतानां जालैः आवृतः, श्रेष्ठः पर्वताः आसीत्। नानाविधशकुन्तकूजनैः पूरितः, बहुदंष्ट्रिभिः जन्तुभिः आकुलः, किन्नराप्सरोगणैः, देवैः च सेवितः। सः एकादशसहस्रयोजनमायतः, सहस्रयोजनगभीरमूलः च आसीत्। तदा सर्वे देवगणाः तम् उद्धर्तुं न अशक्ताः। ते विष्णुं समीपमुपेत्य, तत्र उपविष्टं, ब्रह्माणं प्रति इदं वचनम् ऊचुः—"एषः मन्दरः पर्वतः अस्माभिः न उद्धर्तुं शक्यते; भगवन्, अत्र उत्तमं हितकरं च उपायं विधेयः। अस्माकं हिताय प्रयत्नः क्रियताम्।" तदा विष्णुः ब्रह्मणा भार्गवेण च सह "एवं भवतु" इति उक्त्वा, पद्मनयनः, अनन्तात्मा, नागराजं प्रेरितवान्। ब्रह्मणः आज्ञया, नारायणस्य वचनेन च, महाबलः अनन्तः तं कार्यं कर्तुं समुत्थितः। तदा अनन्तः, अपारबलसम्पन्नः, पर्वतराजं सशिखरं सप्राणिसंघं च वेगेन उद्धृत्य, देवैः सह सागरं प्रति गतः। ते सागरं प्राप्य, सागरं प्रति ऊचुः—"अमृतार्थम् एते जलानि मन्थिष्यामः" इति। तदा सागरपतिः उवाच—"मम अपि भागो भवतु; मन्दरमन्थनजन्यं महद्विक्षोभं सहिष्ये।" ततः देवासुराः सागरगम्भीरे कूर्मराजं प्रति ऊचुः—"त्वं अस्य पर्वतस्य आधारः भव।" कूर्मः तद् अङ्गीकृत्य, स्वं पृष्ठं दत्तवान्; इन्द्रः तस्मिन् पर्वते पृष्ठस्थिते वज्रेण संप्रेषितवान्। मन्दरं मन्थानं कृत्वा, वासुकिं रज्जुं कृत्वा, देवाः असुरदानवैः सह, ब्रह्मणा निर्दिष्टं यथा, अमृतार्थं सागरमन्थनं आरब्धवन्तः। महाअसुराः वासुकिनागस्य शिरसि स्थित्वा तं उपरि अधः च आकृष्य मन्थनं कृतवन्तः। सर्वे देवाः च अनन्तेन सह वासुकितले स्थिताः। असुराः शीघ्रं वासुकिं आकृष्य, तस्य मुखात् धूमः ज्वलनशिखाश्च बहुशः निष्पेतुः। वासुकिं मन्थ्यमानं दृष्ट्वा, तस्य मुखात् निष्क्रान्तं विषं वारि मिश्रितं अभवत्। तदा देवदानवाः मन्दरमन्थनात् भुजैः मन्थन्तः तीक्ष्णं विषं उत्पन्नं, यत् "हालाहल" इति ख्यातम्। तस्मात् विषज्वालया संतप्ताः देवदानवाः भयात् पलायिताः, निराशाः च अभवन्। ते सर्वे देवाः ऋषिसत्तमैः सह ब्रह्माणं प्रति ऊचुः—"अमृतार्थं मन्थनं कुर्वताम्, दाहकरज्वलनसमानं विषं उत्पन्नम्। अनेन लोकाः संतप्यन्ते; कृपया तद् शमयतु।" इति। ब्रह्मा तदा हरं जगन्नाथं ध्यानं चकार। त्रिनेत्रं, त्रिशूलधारिणं, उमापतिं, देवेशं रुद्रं चिन्तयित्वा, सः देवः शीघ्रं समुपस्थितः। तदा ब्रह्मा सर्वं तस्मै देवाय निवेदयामास। तदाकर्ण्य, लोकहितकाम्यया, रुद्रः तद् विषं, संहाराग्निसमानं, पिबित्वा, कण्ठे धारितवान्। तेन तस्य कण्ठः नीलः जातः, तस्मात् सः "नीलकण्ठः" इति स्मृतः। रुद्रेण अनन्तवीर्येण तद्विषं पीते, देवाः हृष्टाः पुनः कर्म आरब्धवन्तः। देवदानवाः पुनः अमृतार्थं मन्थनं कृतवन्तः। असुराः शीघ्रं वासुकिं आकृष्य, तस्य मुखात् पुनः धूमज्वालाः निष्पेतुः। तानि धूमसमूहानि विद्युद्भिः युक्तानि मेघत्वं प्राप्तानि, तानि देवगणेषु, श्रमक्लान्तेषु, वृष्टिं कृत्वा, तान् शीतलान् अकुर्वन्। एवं समुद्रमन्थने देवासुरैः सहकार्यमाणे, दिव्यः अश्वराजः, अमृतं, रत्नानि, औषधयः च समुद्रात् प्रादुरभवन्।