पुराकाले गदेन सभायाम् उपविष्टायाः सुभद्रायाः संनिधौ श्रीमतो पाण्डवस्य उत्पत्तिः महिमाच च यथावत् कीर्तिता। तदा गदनिनादमिव शब्दं श्रुत्वा प्राज्ञः केशवः अर्जुनस्य साहसं समीकृत्य तस्य चरितं विस्तारतः कथयामास। ततः कुपिताः गर्विताश्च वृष्णयः धनुष्मतां पुरुषार्थे अर्जुनस्य तुलनां कृत्वा वदनं प्रारब्धवन्तः। परस्परं कलहविवादेषु वृष्णयः प्राहुः—‘न अर्जुनः मम तुल्यः, त्वं कुतः?’ इति। ततः स्वसुतान् गृहीत्वा वृष्णयः आशीर्वचनानि ददुः—‘वत्स, त्वं धनुष्मतां मध्ये अर्जुनसमः वीर्ये भव’ इति। एवं सुभद्रा सत्यवचनं, सौन्दर्यं, कौशलं च पश्यन्ती भरतानां श्रेष्ठं पुरुषार्थेन कामयामास। गदात् चारणसङ्घानां अतिथीनां च संनिवेशं श्रुत्वा, अदृष्टस्य तस्य भरतश्रेष्ठस्य प्रति सुभद्रायां अनुरागः सञ्जातः। यदा कश्चित् कुरुजाङ्गलदेशस्य नाम वा वर्णनं कुर्वन् आसीत्, तदा भद्रा बिभत्सोः विषये पृच्छति स्म। पुनः पुनः श्रवणेन, नित्यं च पृच्छन्त्या भद्रया पाण्डवः साक्षादिव उपस्थितः अभवत्। कदाचित् तस्याः पुरतः तस्य भुजौ नागसदृशौ, जटायुतौ, धनुर्ज्याचिह्नैः अंकितौ दृष्ट्वा, सा निश्चितवती—‘एषः पार्थः’ इति। यथा सा भरतानां वृषभस्य रूपं श्रुतवती, तथा तं तादृशं साक्षात् दृष्ट्वा परमानन्दं प्राप। एकदा, समीपे उपविष्टा सुभद्रा कुरूनां हर्षस्य पृच्छा कृतवती—‘कथं त्वया देशाः सञ्चिताः? के च विविधाः जनाः दृष्टाः?’ इति। ‘कथं सरांसि नद्यः अरण्यं च अतीतः? कथं नानादेशान् अन्वितः गच्छन् सदा प्राप्तवान्?’ इति पृष्टवती। एवमुक्तः स तया, प्रमुदितः, तां पुण्यां विविधैः रम्यैः कथाभिः तुष्टिं जनयामास। तस्य लोकान्तरविहारस्य श्रवणेन, कन्यायाः स्नेहः तस्मिन् पुनः पुनः वर्धितः। अथ कदाचित् उत्सवकाले, सुभद्रा हृष्टा, एकान्ते भरतानां वृषभं समीपं गत्वा सान्त्वनया प्राह—‘यदा तपस्विरूपेण देशान् सञ्चरन्, खाण्डवप्रस्थे वसन्तीं प्रियमातरं पृथां दृष्टवान् किम्? कच्चित् सर्वे पुत्राः सुखिनः, परस्परं प्रीताः? कच्चित् धर्मराजः युधिष्ठिरः दृष्टः? कच्चित् भीमः धर्मनिष्ठः? कच्चिद् अर्जुनः प्रतिज्ञातः, व्रतं परित्यज्य, प्रियायाः स्नेहेन रमते? कत्र पार्थः वर्तते, वासगृहात् बहिः सञ्चरन्? स खलु सुखभोग्यः, दुःखस्य अयोग्यः, दीर्घबाहुः शत्रुनिःस्रुतः। श्रुत्वा वा दृष्ट्वा वा तं पुण्यं अर्जुनं किम्?’ एवं तस्या वचनानि श्रुत्वा, स सस्मितम् अवदत्—‘कुन्ती धर्मपत्नी पुत्रैः स्नुषाभिः च सह कुशलिनी; सा खाण्डवप्रस्थे पुत्रदर्शनसुखेन वर्तते। तस्याः अनुमत्याः भ्रातृणां च, धनञ्जयः पाण्डवः इह द्वारकायां तपस्विवेषेण एकाकी वसति। हे माधवि, त्वम् एनं न जानासि, यद्यपि सदा पश्यसि।’ इति श्रुत्वा, वसुदेवस्य भगिनी सुभद्रा तत्र स्थित्वा, श्वासं दीर्घं कृत्वा, भूमौ लज्जया लिखन्ती तस्थौ। ततः सर्वास्त्रेषु श्रेष्ठः धनञ्जयः परमप्रीत्या ताम् अब्रवीत्—‘अहं अर्जुनः! यथा त्वदीयं चित्तं मयि श्रवणात् प्रवृत्तम्, तथा मम हृदयं सदा तव गुणैः आकर्ष्यते। शुभदिने धर्मयुक्त्या त्वां स्वयमेव वृतवान् अस्मि। त्वं मम भार्या भविष्यसि, यथा सत्यवान् सावित्र्याः।’ इति उक्त्वा, पार्थः लतागृहं प्रविवेश; तत्र सुभद्रा सानृशंस्या लज्जया युक्ता उपस्थिताभूत्। दिव्ये शय्यायाम् उपविश्य, सुभद्रा मूर्च्छिता, अनभ्यस्ता च सा तं विशेषोपचारं न अकुर्वन्, लज्जया विवर्णा अभवत्। कृष्णः दिव्यदृष्ट्या कन्यागृहस्य यद् अभवत् तद् विज्ञाय, रुक्मिणीं भोजनादिकं अर्जुनाय उपदिदेश। ततो धनञ्जयः तां पुण्यां सततम् अनुस्मरन्, उद्यानमध्ये कामार्तः स्थितवान्। सुभद्रा अपि पार्थस्य विषये अशान्ता, कृशा, मुखश्च शुष्कं, चिन्तया शोकश्च निमग्ना। सा श्वासैः पूर्णा, शय्यासनसुखे न रममाणा, नक्तन्दिवं न निद्रां लब्धवती, उन्मत्तेवाभवत्। एवं शोके निमग्नायां भद्रायां, राज्ञ्या उपगम्य, सा स्निग्धानि वचनानि अब्रवीत्—‘मा शोचि, वृष्णिकुले जाते, धैर्यं धारय, सुशोभने।’ ततः कृष्णस्य अनुमत्यै रुक्मिणी रहसि गत्वा, सुभद्रायाः विषये श्वश्र्वे देवक्यै निवेदयामास। अर्जुनः तपस्विवेषेण सुस्थितः कन्यागृहं प्रविश्य, भद्रया प्रमुदितया सत्कृतः। तत् ज्ञात्वा, सुभद्रा अपि लज्जया विवर्णा, शय्यायाम् उपविष्टा, नाहारं न च अन्यं किमपि अकरोत्। एवं राज्ञ्या उपन्यस्ते वचने, शोके निमग्नां भद्रां समीपं गत्वा, सा पुनः मधुरं वचनम् अवदत्—‘मा शोचि, वृष्णिकुले जाते, धैर्यं धारय, सुशोभने। ज्ञात्वा बुद्धिमन्तं राजा वसुदेवम्...