तेषां अनुमत्यैः कौन्तेयः धनञ्जयः स वीर्यवान् स्वल्पैः सहैव अनुयायिभिः यत्र समुद्रः तिष्ठति तत्र प्रति प्रस्थितवान्। स कालिङ्गदेशं तस्य उपक्षेत्राणि तीर्थानि च अतीत्य, रम्यगृहाणि निरीक्षन् प्रभुः अग्रे प्रायात्। स महेन्द्रपर्वतम् ऋषिभिः शोभितम् अपश्यत्, ततः गोदावरीं स्नात्वा, तां तीर्त्वा, अग्रे गतवान्। कावेरीं समुद्रसंगमे सम्प्राप्त्य, तत्र स्नात्वा, मुनिभिः सह देवपितॄन् पूजयामास। शनैः स सागरतीरमुपेत्य मनलूरं प्रति प्रायात्। तत्र सर्वाणि पुण्यस्थानानि तीर्थानि च दृष्ट्वा, महाबाहुः स राजा समीपमुपागच्छत्। तत्र मनलूरनृपः चित्रवाहनः धर्मात्मा बुद्धिमान् चासीत्, तस्य कन्या चित्राङ्गदा नाम रूपवती। तस्मिन्पुरि स कौन्तेयः संयोगेन तां कन्यां विचरन्तीं दृष्ट्वा, सुमध्याम् अपश्यन्, तस्य हृदि चित्रवाहनस्य पुत्र्यां कामः समजायत। ततः स राजा समीपमुपेत्य प्रार्थयामास—"एषा कन्या, राजन्, एष महात्मा क्षत्रियः पत्नीत्वाय मम दीयताम्।" राजा तच्छ्रुत्वा पप्रच्छ—"कस्य त्वं पुत्रः? किं ते नाम?" स उवाच—"पाण्डवोऽहं धनञ्जयः कौन्तेयः।" ततः राजा सान्त्वपूर्वकमुवाच—"अस्मिन्वंश्ये प्रभञ्जनः नाम राजा जाता। स पुत्राभावेन सुतकामः सन् परमं तपः कृतवान्। तस्य तेन घोरेण तपसा देवदेवो पिनाकपाणिः प्रसन्नोऽभूत्। उमापतिः स देवदेवः प्रतिवंश्यं एकमेव सुतं दातुं वरमदात्। तस्मात् अस्मिन्वंश्ये एकैकस्यैव एकः पुत्रः जायते; सर्वे पूर्वजानां ममापि तथैव अभवन्। एषा च मम एकैव पुत्री वंशवृद्धये विशेषतः नियोजिता; मनसि मम 'एषा मम पुत्रः' इति मे चिन्तनमासीत्। पुत्रिकायाः धर्मेण, भारतश्रेष्ठ, अस्यां जातः एकः पुत्रः तव एव स्यात्। एषा कन्या तव, किंतु तस्याः पुत्रः अस्मिन्वंशे वंशधरः स्यात्; एष एव सत्रियाः मूल्यं, पाण्डव, स्वीकुरु।" स तथेत्यङ्गीकृत्य, कन्यां गृह्य, विवाहकर्म समाप्य त्रयोदशे मासि तस्मिन्पुरि त्रिमासान् तया सह वासमकरोत्। ततः, भारतश्रेष्ठ, स दक्षिणसागरतटस्थितानि पुण्यतीर्थानि, महर्षिभिः सेवितानि, उपागच्छत्। तत्र पञ्च ऋषयः तैः पूर्वं अन्यैः दूषितानि तीर्थानि वर्जयन्ति स्म। अगस्त्यतीर्थं, सौभद्रं, परमपवित्रं पौलोमं, शान्तं कारन्धमं, यज्ञफलप्रदं तीर्थं च तेन दृष्टानि। महान् भारद्वाजतीर्थं पापनाशनं च अपश्यत्; पञ्च तीर्थानि कुरुनन्दनः तत्र ददर्श। तानि तीर्थानि शून्यानि पश्यन्, पाण्डवः तानि धर्मज्ञैः मुनिभिः परित्यक्तानि अवलोकयामास। ततोऽञ्जलिं कृत्वा स मुनीन् विनयपूर्वकं पप्रच्छ—"कस्मात् ब्रह्मवादिभिः एतानि तीर्थानि परित्यज्यन्ते?" ते प्राहुः—"पञ्च मकराः तत्र वसन्ति, ये तपस्विनः मुनीन् गृह्णन्ति; तस्मात्, कुरुसत्तम, एतानि तीर्थानि वर्ज्यन्ते।" तच्च श्रुत्वा, महाबाहुः, ऋषिभिः निवार्यमाणः अपि, तानि तीर्थानि द्रष्टुम् उपचक्रमे। सौभद्रस्य महर्षेः उत्तमं तीर्थम् उपेत्य, वीर्यवान् स शीघ्रमेव निमज्ज्य स्नानं चकार। तदा तत्र जलचरः महाक्रूरः मकरः कुन्तीपुत्रस्य पादं जग्राह। तं जलचरं तुदन्तं बलवांश्च कुन्तीपुत्रः बाहुबलात् उद्धृत्योन्नीय महान् अभवत्। यदा अर्जुनः ख्यातकीर्तिः तं मकरं बहिरानिन्ये, स मकरः साक्षात् सर्वाभरणभूषिता रूपवती स्त्री अभवत्। सा तेजसा दीप्तिमती दिव्यरूपधारिणी, अद्भुतं तद्दर्शनं धनञ्जयः अपश्यत्। हृष्टः स तां प्राह—"काऽसि शुभे? कुतस्त्वं जलचारिणि आगता?" सा उवाच—"अप्सरस्यमहम्, महाबाहो, देववनान्तेषु विचरन्ती।" "वर्गाख्या विख्याता बलिन्यः धनपतेः प्रियतमा नित्यं; तासु चत्वारः मम सख्यः, सर्वाः सुरूपाः स्वेच्छया गमना। ताभिः सह वयं लोकपालालयं गताः; तत्र एकं ब्राह्मणं दृढव्रतम् अपश्याम।" "सौम्यः, विद्वान्, एकाकी च, सः तपसा तेजसा आवृताः स्म। स सूर्यवत् सर्वदिक् प्रकाशयन्, तस्य तपः, रूपं, अद्भुतं दृष्ट्वा वयं विस्मिताः। तत्र तं तपस्विनं विघ्नयितुम् अवतीर्य, अहं, सौरभेयी, सामिची, बुद्बुदा, लता च, सर्वाः सख्यः गत्वा।" "सर्वाः वयं, भारत, तं ब्राह्मणं समीपमुपेत्य, गायन्त्यः हसन्त्यश्चाकर्षयितुम् इच्छन्त्यः। स तु न किञ्चित् मनसा अस्मासु न्यवेश्य, महात्मा सः तपसि स्थितः, चित्तं न चलितम्।