कुन्तीपुत्रः तत्र निवसन्, हे भारत, ब्राह्मणैः सह अपि तस्थौ। तत्र ब्राह्मणाः विविधानि अग्निहोत्रयज्ञानि आरब्धवन्तः। यदा तेषु यज्ञाग्निषु दीप्यमानेषु, पुष्पैः समर्पितैः, याजकाः नदीतीरेषु चरन्तः, तदा तत्र विद्वांसः, आत्मनिग्रहशीलाः, धर्ममार्गनिष्ठाः, स्नानं कृत्वा, गङ्गाद्वारे तस्मिन्नेव स्थले महात्मभिः स्फुरितम्। तस्मिन्नेव शिविरमध्ये, यत्र सर्वे जनाः सञ्चरन्ति, पाण्डवानां श्रेष्ठः कुन्तीपुत्रः गङ्गायाः तीरमवतीर्य स्नानाय गतः। स्नानं कृत्वा, पितृभ्यः तर्पणं दत्त्वा, राजा अग्निहोत्रस्य निमित्तं जलं पारं कर्तुं इच्छन् प्रस्थितः। तस्मिन्नेव क्षणे, महाबाहुः सः, नागराजस्य कन्यया उलूप्या, यया तं कामेन आकृष्टम्, जलमध्ये आकृष्टः। तत्र पाण्डवः समाहितचित्तः नागराजस्य कौरेवस्य दिव्ये प्रासादे अग्निं ददर्श। तत्र कुन्तीपुत्रः धनञ्जयः यज्ञं कृतवान्; यज्ञार्पणेन तुष्टः अग्निदेवः सन्तुष्टः अभवत्। यज्ञं समाप्य, कुन्तीपुत्रः नागराजकन्यां उलूपीमिदं भाषत्— "किं इदं अविचारितं कृतं त्वया, भीरु? किं इदं स्थलं, शुभे, कः त्वं? कस्य कन्या त्वम्?" उलूपी उत्तरम् ददाति— "एरावतवंशे जातः नागः कौरेव्यः नाम, तस्य अहं कन्या, राजा, उलूपी नाम्ना नागकन्या। यदा त्वं स्नानाय अवतीर्य, नरश्रेष्ठ, तदा अहं कामेन तव रूपेण आकृष्टा। कुरुवंशानन्द, कामातुरया मया त्वं प्रार्थितः; त्वं मे प्रियं कुरु, अनन्यभावेन तव इच्छया दुर्बलया।" अर्जुनः प्रत्यवदत्— "एष ब्रह्मचर्यव्रतम्, सौम्ये, द्वादशमासान् युधिष्ठिरेन संकल्पितम्; नाहं स्वच्छन्दः। तथापि, त्वं यदिच्छसि तदाहं कर्तुमिच्छामि, जलनिवासिनि; कदापि असत्यं न उक्तवान्। कथं सत्यं न त्यजामि, त्वां प्रीयामि, धर्मं न उल्लङ्घयामि? नागकन्ये, एवं करिष्यामि।" उलूपी पुनः उवाच— "पाण्डुपुत्र, अहं जानामि यथा त्वं पृथिव्यां चरसि, यथा तव आचार्यः ब्रह्मचर्यव्रतं शिक्षितवान्। द्रुपदकन्यायाः सन्दर्भे, यः मोहात् तस्या समीपं गच्छति, सः द्वादशमासान् वनवासं अनुवर्तते। युष्माकं मध्ये एवम् संकल्पितम्— यः वनं प्रविशति, सः ब्रह्मचर्यं पालनं करिष्यति; द्रौपदीस्नेहाय, प्रत्येकः वनवासं अकरोत्। धर्मार्थं तत्र कृतं; धर्मः न लङ्घितः। आपन्नस्य रक्षणं कर्तव्यम्, विशालाक्षि। मम रक्षणं दत्त्वा तव धर्मः न क्षीयते; यदि किञ्चिदपि धर्मलङ्घनं स्यात्, तदपि धर्मः एव ते, अर्जुन। यदि मम कृते जीवितं ददासि, धर्मं आचर। साधुजनमतं एतत्— मां सेव, पार्थ। यदि न एवं करिष्यसि, मृतामिव मां मन्यस्व; जीवितं दत्त्वा परमं धर्मं आचर। अद्य अहं त्वं शरणं प्राप्तवती, नरश्रेष्ठ; कुन्तीपुत्र, त्वं सदा आपन्नानां अनाथानां च रक्षकः। अतः शरणं याचन्ती, दुःखिता, त्वां प्रार्थयामि; कामेन तव इच्छां याचामि; तव आत्मानं दत्त्वा मे कामं पूरयितुम् अर्हसि।" एवं नागराजकन्यया उक्तः कुन्तीपुत्रः धर्मं कारणं कृत्वा तस्या इच्छया सर्वं अकरोत्। तत्र नागलोकवासे तां रात्रिं व्यतीत्य, वीर्यवान् पुत्रं उत्पादितवान्। सः इरावान् नाम्ना, महाश्रीः, महाबलपराक्रमवान्, कौरेवगृहात् सूर्यस्य उदये उत्पन्नः। ततः उलूपीमितः सह गङ्गाद्वारे प्रत्यागच्छत्; धर्मात्मा उलूपी स्वगृहं गतवती। अर्जुनाय जलमध्ये सर्वत्र अभयवरं दत्त्वा, भारत, सर्वे जलचराः सिद्धिम् अवाप्स्यन्ति इति वरं ददात्। एवं सर्वं ब्राह्मणेभ्यः निवेद्य, भारत, वज्रधारिणः पुत्रः हिमालयपार्श्वं प्रति प्रस्थितः। अगस्त्याश्रमं, वसिष्ठपर्वतं, भृगुशिखरं च प्राप्त्वा, कुन्तीपुत्रः आत्मशुद्ध्यर्थं विधिवत् स्नानं अकरोत्। सहस्रगावः, अन्यानि दानानि च दत्त्वा, भारत, द्विजातिभ्यः ग्रामदानं च अकरोत्, कुरुश्रेष्ठ। हिरण्यबिन्दुतीरस्थले स्नानं कृत्वा, नरश्रेष्ठः पाण्डवः अनेकानि तीर्थानि ददर्श। तदा ब्राह्मणैः सह, भारत, पूर्वदिशं प्रति प्रस्थितः, भारतश्रेष्ठः। क्रमेण गच्छन्, कुरुश्रेष्ठः तीर्थानि ददर्श, कमलैः पूर्णं नदीं, नैमिषारण्यं च। नन्दाम्, अपरानन्दाम्, प्रसिद्धां कौशिकीं, महानदीं गयाम्, गङ्गां च, भारत, ददर्श। सर्वाणि तीर्थानि, आश्रमाणि च ददर्श, आत्मनं शुद्धं कृत्वा, ब्राह्मणेभ्यः गावः दत्तवान्। अंग, वंग, कलिङ्गदेशे सर्वाणि तीर्थानि, पुण्यस्थानानि च उपसर्गं कृतवान्। तानि सम्यक् दृष्ट्वा, धनं दत्त्वा, कलिङ्गदेशसीमायां ब्राह्मणाः पाण्डवं अनुमत्य तत्र प्रत्यागच्छन्, भारत।