यदा तदा राजा धर्मात्मा अर्जुनं प्रत्युवाच— “प्रतिनिवर्तस्व, महाबाहो, यथोक्तं मया कुरु। न त्वं धर्मं लंघितवान्, न च मम लज्जां कृतवान्।” तदा अर्जुनः प्रत्युवाच— “त्वत्तः श्रुतं मया यद् धर्मं मायया नाचरेत्। नाहं सत्याद् विचलिष्यामि, सत्येनैव शस्त्रं गृह्णामि।” एवं राज्ञा अनुमोदितः स वनवासपरायणः अर्जुनः द्वादशमासान् वनं प्रविवेश। तस्य प्रस्थितस्य महाबाहोः, यः कौरवानां कीर्तिं वर्धयामास, महात्मानः ब्राह्मणाः वेदविदः तं अनुसस्रुः। वेदवेदाङ्गविदः, आत्मन्यनुसंधानशीलाः, भगवद्भक्ताः परिव्राजकाः, सूताः, मागधाः च तं अन्वगच्छन्। आख्यायकाः, तापसाः, वनवासिनः द्विजातयश्च दिव्यकथाः मधुरं गायन्तः तत्र सन्निहिताः आसन्, हे राजन्। एवं स पाण्डुपुत्रः तैः सहैव, अन्यैश्च सहचारिभिः परिवृतः, इन्द्र इव मरुद्गणैः सह, सौम्यकथाभिः सहितः प्रस्थितवान्। स नानाविधानि काननानि, सरांसि, नद्यः, समुद्रांश्च तथा विविधान् देशान् अपश्यत्, हे भारत। स तु भारतश्रेष्ठः पुण्यानि तीर्थानि अपश्यत्, गङ्गाद्वारे निवासं कृत्वा तत्रैव निवेशयामास। तत्र, हे जनमेजय, शृणु तेन पाण्डवश्रेष्ठेन निर्मलहृदया अद्भुतं कर्म कृतम्। यदा कुन्तीपुत्रः तत्र निविष्टः, ब्राह्मणाश्च तत्रैव, तदा ब्राह्मणाः नानाविधान्यग्निहोत्राणि समारब्धवन्तः। तेषां तैः अग्निभिः प्रज्वल्यमानैः, पुष्पैः समर्पितैः, ऋत्विजः नदीतीरेषु विचरन्तः, स स्थलः पावनैः महात्मभिः सुस्नातैः धर्मनिष्ठैः, स्वाध्यायपरायणैः, अतिशयेन विराजितः। तस्मिन्निवेशने, स पाण्डवानां वृषभः कुन्तीपुत्रः गङ्गायां स्नानार्थं अवतीर्णः। तत्र स्नात्वा, पितृभ्यः तर्पणं कृत्वा, स राजा अग्निहोत्रार्थं जलं तीर्त्वा गन्तुम् उद्यतः। तदा, महाबाहुः, स नागराजकन्यया उलूप्या, तन्मनसि स्नेहम् उपगता, जलमध्ये आकृष्टः। तत्र पाण्डवः, मनः संयम्य, कौरवस्य नागराजस्य दिव्ये भवनं स अग्निं दृष्टवान्। तत्र कुन्तीपुत्रः धनञ्जयः अग्निहोत्रं समाचरन्; तेन निःशङ्कं हुतं कृत्वा, अग्निर्देवः तुष्टः अभवत्। तस्मिन्कर्मणि सम्पन्ने, कुन्तीपुत्रः नागराजकन्यां समीक्ष्य, इदं वचनं कृतवान्— “किं त्वया कृतमेतदविचारितं, भयेव स्त्रैणि? किं नामैतद् देशः, कस्य वा त्वं? कस्य पुत्री च त्वम्?” सा उवाच— “एरावतवंशे जातः कौरव्यः नागराजः। तस्याहं कन्या, उलूपी नाम, नागकन्या अस्मि। त्वां स्नानार्थं अवतीर्णं दृष्ट्वा, नरश्रेष्ठ, तत्क्षणमेव मदनेन मोहिता अस्मि। अतः कुरुवीर, मयि अनन्यप्रिया स्नेहात् दुर्बला, त्वं मां तुष्टिं कुरु, पापरहित।” अर्जुनः उवाच— “एष ब्रह्मचर्यव्रतम् द्वादशमासान् मया युधिष्ठिराज्ञया कर्तव्यम्। नाहं स्वाधीनः। तथापि, जलवासिनि, तव प्रियं कर्तुमिच्छामि; न कदापि मया अनृतं भाषितम्। कथं सत्यं न विलोपयेयं, त्वां च तुष्टिं नयेयम्, धर्मं च न लंघयेयं? एवं नागकन्ये, अहं करिष्यामि।” उलूपी उवाच— “जानामि, पाण्डुपुत्र, त्वं पृथिव्याम् कथं व्यवहरसि, गुरुणा च ब्रह्मचर्यव्रते कथं शिक्षितः। द्रुपदकन्यां प्रति, यः मोहात् उपगच्छेत्, तेन द्वादशमासान् वनवासः कर्तव्यः। वनं प्रविश्य ब्रह्मचर्यं कर्तव्यमिति वः संकल्पः। द्रौपद्याः कृते वनवासः कृतः। धर्मार्थं तत्र कृतम्; धर्मो न लंघितः। पीडितस्य रक्षां कर्तव्या, विशालाक्ष।” “मां रक्षन् तव धर्मो न हीयते। यदि धर्मस्य किञ्चिदपि अतिक्रमः स्यात्, तदपि तव धर्म एव। मम कृते प्राणान् दत्त्वापि धर्मः कर्तव्यः, पार्थ। धर्मज्ञैः एष एव मतः। यदि न कुर्याः, मृतां मां मन्यस्व। प्राणदानेन परं धर्मं आचर। अद्य अहं त्वां शरणं प्रपन्ना, नरश्रेष्ठ। कुन्तीपुत्र, त्वं सदा शरणागतान्, क्लेशितांश्च रक्षसि। अतः दुःखिता शरणागतास्मि, त्वां कामयन्ती प्रार्थये; तस्मात् मम कामं पूरय, आत्मानं दत्त्वा मम मनोऽभिलषितं कुरु।” एवं नागराजकन्यया उक्तः कुन्तीपुत्रः धर्मकारणमेव सर्वं तस्याः प्रीत्यर्थं चकार। तत्र नागसदने तां रात्रिं निवसन्, स तेजस्वी तस्याः उत्तमं पुत्रं उत्पादितवान्। स इरावान् नाम, महाबलपराक्रमी, महाद्युतिमान्, तत्रैव कौरवसदनात् सूर्ये उदिते उत्पन्नः। ततः स तया सह गङ्गाद्वारं प्रत्यागच्छत्; धर्मनिष्ठा उलूपी स्वगृहं प्रतिजगाम। तेन च सर्वत्र जलमध्ये अविजेयत्वं वरं दत्तं, हे भारत; तस्मात् सर्वे जलचराः निःसंशयं सिद्धिम् आप्स्यन्ति।