यदा तिलोत्तमा सर्वेषां देवगणानां महर्षीणां च मध्ये यत्र यत्र गतवती, तत्र तत्र तेषां सर्वेषां मुखानि प्रादुरभवन्। तस्या रूपमुपलक्ष्य सर्वे महात्मानः तां निरीक्षन्त एव, एकं ब्रह्माणं भगवन्तं विहाय। सा तिलोत्तमा यदा निर्गता, तदा सर्वे देवाः परमर्षयश्च तस्याः सौन्दर्येण कार्यं सम्पन्नमिति मन्यन्ते स्म। तस्यां गतायां लोकसृष्टा ब्रह्मा भगवान् "कार्यं कृतम्" इति प्रोक्त्वा, सर्वान् देवगणान् ऋषिगणांश्च विससर्ज। ततो दैत्यौ सुन्दोपसुन्दौ पृथिवीं जित्वा, निर्बाधौ निर्वैरौ च भूत्वा, त्रिभुवनं शान्तमकुर्वताम्, स्वकार्यं सम्पन्नमिति च मन्येते। तौ सर्वाणि देवगन्धर्वयक्षनागराक्षसाधिराजरत्नानि आदाय, परमं तुष्टिं प्राप्नुतः। यदा तत्र तौ न कश्चिद्बाधकः आसीत्, तदा तौ निर्व्यग्रौ अमरवत् रममाणौ बभूवतुः। स्त्रीभिः, माल्यैः, गन्धैः, भोज्यपानैः च विविधैः रतैः, तौ परमं सुखमवापताम्। अन्तःपुरेषु, उद्यानेषु, पर्वतेषु, अरण्येषु च यत्र यत्र यच्छ्रेयः तत्र तत्र तौ अमरवत् क्रीडामकुरुताम्। एकदा तौ विन्ध्यशिलातले समश्चरणे, पुष्पितशालवने, रमणाय गतवन्तौ। दिव्ये तस्मिन् स्थले, यत्र सर्वे कामाः संनिहिताः, तत्र स्त्रीभिः सह सुन्दरासने उपविष्टौ तौ प्रमुदितौ। तत्र ताः स्त्रियः गाननृत्यादिभिः सेवमानाः, स्तुतिसंयुक्तगीतैः हृष्टाः तौ उपजग्मुः। तस्मिन्काले तिलोत्तमा वनान्ते पुष्पाणि सञ्चिन्वती, एकवस्त्रिका रक्ताम्बरधारिणी, शनैः शनैः तयोः महादैत्ययोः समीपं समुपाजगाम। सा कर्णिकारपुष्पाणि नदीतीरे सञ्चिन्वन्ती, तयोः समीपं प्रायात्। तौ उभौ, उत्तममदिरां पीत्वा, मदेन रक्तलोचनौ, तां सुरूपां दृष्ट्वा विक्लवौ अभवताम्। आसनात् उत्थाय, तौ उभौ कामवशाविष्टौ, यत्र सा तिष्ठति तत्र गतवन्तौ, तां च कामयामासतुः। सुन्दः स्वेन दक्षिणहस्तेन तस्या दक्षिणहस्तं जग्राह, उपसुन्दः च तिलोत्तमायाः वामहस्तं गृहीत्वा। वरदानमदेन, स्वबलविभवेन, रत्नसमृद्ध्या, मद्येन च प्रमत्तौ, तौ उभौ मदमत्तौ, अन्योन्यं कुपितौ, मदनाभिभूतौ, परस्परं वचनं प्राहतुः। सुन्दः अवदत्—"एषा मम भार्या, तव ज्येष्ठा"; उपसुन्दः अवदत्—"एषा मम भार्या, तव भाभी"। "न तव, ममैव" इति, क्रोधेन तौ आविष्टौ; तस्या रूपेण मोहितौ, सौहार्दं मैत्र्यं च विस्मृतवन्तौ। तस्याः कृते तौ उभौ गदां गृहीत्वा, तया कामवशाविष्टौ, भीषणास्त्रं प्रगृह्य, "अहं पूर्वम्! अहं पूर्वम्!" इति उच्चरन्तौ, अन्योन्यं ताडयामासतुः। ताभ्यां गदाभिः आहतौ, भूमौ पतितौ, रक्तेन सिक्ताङ्गौ, प्रतिद्वन्द्वसिंहवत्। तदा स्त्रियः, राक्षसगणाश्च, भयाकुलाः, पलायिताः; सर्वे भीताः पिशुनभीषणा, पातालं जग्मुः। ततः ब्रह्मा भगवाँ, देवर्षिभिः सह, तत्र आगतवान्। स शुद्धात्मा तिलोत्तमां पूजयित्वा, तस्यै वरं दातुमिच्छन्, "देवि! त्वं सूर्यवत् लोकेषु विचरिष्यसि।" इति वरं दत्तवान्। "त्वदीयया प्रभया कश्चिदपि त्वां निरीक्षितुं न शक्नोत्येव" इति च तां वरयित्वा, ब्रह्मा त्रिलोक्यं इन्द्राय न्यवेदयत्, स्वलोकं ब्रह्मलोकं च जगाम। एवं तयोः सुन्दोपसुन्दयोः, तिलोत्तमायाः कृते, परस्परं क्रुद्धयोः, अन्योन्यं हन्त्योः, अहं सर्वं ब्रूते स्म, "हे भारतश्रेष्ठ! द्रौपदीहेतोः भवतां मध्ये कदापि वैरं न भवेत्, यदि मे प्रियं इच्छथ" इति। नारदेनैवमुक्ताः पाण्डवाः, परस्परं सम्मत्य, धर्मे स्थित्वा, महर्षेः साक्षात् सन्निधौ, नियमं कृतवन्तः। "कृष्णा एकवर्षं प्रत्येकस्य गृहे शुद्धा वसतु; यः कश्चित् अन्यं द्रौपदीसहितं स्थितं पश्येत्, स द्वादशमासान् वने ब्रह्मचारी वसेत्" इति। एष धर्मसंविद् पाण्डवैः कृतः, नारदः तेन तुष्टः स्वस्थानं जगाम। नारदप्रेरणया पूर्वमेव एषा संज्ञा कृतासीत्; तदा कश्चन तां न अतिचक्राम, हे भारत। ततः सर्वे पाण्डवाः परस्परं प्रमुदिताः; एवं सर्वं विस्तरेण तवोक्तम्, राजन्। तस्मिन्काले गते, हे जनमेजय, पाण्डवाः धर्मसंविदं कृत्वा, अन्यान् राज्ञः बाहुबलात् निगृह्य, तत्र वासं कृतवन्तः। तेषां पञ्चानां सिंहवृषभाणां मध्ये, कृष्णा सर्वेषां पाण्डवानां वशवर्तिनी आसीत्। सा कृष्णा पञ्चभिः पतिभिः सह, परमसुखिता बभूव, यथा सरस्वती नागैः सह।