सुनु, राजन्! यदा मुनिवासाः लुण्ठिताः विनष्टाः च, यज्ञपात्राणि विक्षिप्तानि भग्नानि च अभवन्, तदा सर्वं जगत् कालप्रहृतमिव शून्यम् अभवत्। ततः, हे राजन्, तयोः महात्मनोः असुरयोः—सुन्दस्य उपसुन्दस्य च—मुनिभिः अदृष्टयोः, निश्चित्य, हननाय प्रवृत्तयोः, विचरन्तयोः। तौ उन्मत्तदन्तभङ्गगजवपुषौ धृत्वा, दुर्गेषु गुप्तानपि जनान् यमसदनं प्रापितवन्तौ। पुनः सिंहवपुषौ, व्याघ्रवपुषौ, ततोऽदृश्यौ, तौ क्रूरौ विविधैः उपायैः मुनीन् यत्र यत्र दृष्टवन्तौ, तत्र तत्र हत्वा। यज्ञाध्ययनं स्थगितम्, राजर्षयः ब्राह्मणाः च विनष्टाः, उत्सवाः कर्माणि च नष्टानि, पृथिवी एवं अभवत्। दुःखशोकनादैः पूर्णा, बाजाराः दुकाः च निरुद्धाः, दिव्यधर्माः स्थगिताः, पुण्यविवाहाः अनुपस्थिताः। कृषिगोरक्षणं स्थगितम्, नगरमुनिवासाः विनष्टाः, भूमिः अस्थिसञ्चयैः आवृता, भयानका दृष्टुम् अभवत्। पितृयज्ञः स्थगितः, मङ्गलगानानि निःशब्दानि, जगत् भीष्णरूपं धारयामास। चन्द्रसूर्यग्रहतारागणाः, दिव्याः च, सुन्दोपसुन्दयोः कर्माणि दृष्ट्वा विषण्णाः अभवन्। एवं ताभ्यां सर्वदिशो जित्वा, क्रूरकर्मणा, प्रतिद्वन्द्विनः रहितौ, कुरुक्षेत्रे स्थितवन्तौ। ततः सर्वे दिव्यर्षयः सिद्धाः परमर्षयः च, तं महावधं तीव्रदुःखं च दृष्ट्वा, एकत्र समागतवन्तः। ते क्रोधजयिनः आत्मसंयमिनः इन्द्रियविजिताः, करुणया प्रेरिताः, लोकपितामहम् अभ्यगच्छन्। तत्र तं पितामहम् देवैः सहितम्, सर्वतः सिद्धैः ब्रह्मर्षिभिः परिवृतम्, दृष्टवन्तः। तत्र महादेवः, अग्निः वायुः, चन्द्रसूर्यौ, इन्द्रः, प्रजापतयः, ऋषयः च उपस्थिताः। वैखानसाः वालखिल्याः, वनवासिनः, मरीचिपाः, अजः, विद्वांसः, तपस्विनः तेजस्विनः च तत्र आसन्। सर्वे ऋषयः पितामहम् उपसंगम्य, समीपम् आगत्य, दुःखिता वाक्यम् ऊचुः। ते सुन्दोपसुन्दयोः कर्माणि सर्वं विस्तरेण निवेदयामासुः—कथा, कर्ता, विधिः च। ततः सर्वं तं विषयं पितामहे निवेदितवन्तः, देवगणाः परमर्षयः च। तं विषयं समर्प्य, पितामहम् प्रार्थयामासुः; पितामहः तेषां वचनानि श्रुत्वा, क्षणं चिन्तयित्वा, यद् कर्तव्यं तद् निश्चित्य, विश्वकर्माणम् आह्वयत्, असुरयोः विनाशाय। विश्वकर्माणम् दृष्ट्वा, पितामहः आज्ञापयत्—"एकां मोहिनीं स्त्रीं सृज," इति। पितामहे प्रणम्य, तस्य वचनं स्वीकृत्य, विश्वकर्मा दिव्यां स्त्रीं पुनः पुनः चिन्तयन् सृजितवान्। सः सर्वेषां चराचराणां त्रैलोक्ये यद् रम्यं तद् एकत्र समाहृत्य, तत्र स्थापयामास। तस्याः देहे कोटिजन्मानि रत्नानि संस्थाप्य, देवीरूपां रत्नमयां निर्मितवान्। सा विश्वकर्मणा सविशेषं सृजिता त्रैलोक्ये स्त्रीणां मध्ये अनुपमसुन्दरी अभवत्। तस्याः देहे सौन्दर्ये किंचित् दोषः नासीत्; यत्र यत्र दृष्टिः यायात्, तत्र तत्र तस्याः दर्शनं न तृप्यति। सा सौन्दर्यरूपिणी, इच्छारूपधारिणी, दीप्तिमती, पितामहम् उपगम्य "किम् करवाणि?" इति ऊचुः। तां दृष्ट्वा पितामहः प्रीतः, तस्याः सर्वेषां प्राणिनां मध्ये उत्तमं सौन्दर्यं शोभां च, समृद्धिं च वरम् दत्तवान्। तेन वरेण, तदा सृष्टिकर्तुः कर्मणा, सा सर्वेषां प्राणिनां नेत्राणि मनांसि च हरति। सर्वरत्नानां उत्तमांशान् एकत्र संहृत्य, तस्याः नाम पितामहा "तिलोत्तमा" इति दत्तवान्। सा ब्रह्मणं प्रणम्य, अञ्जलिं कृत्वा, "भगवन्, किम् मया कर्तव्यम्, येन अद्य सृजिता अस्मि?" इति वाक्यम् ऊचुः। ब्रह्मा आज्ञापयत्—"गच्छ तिलोत्तमे, इच्छारूपधारिणी, तौ असुरौ सुन्दोपसुन्दौ मोहय, शुभे।" "यथा तव रूपेन सौन्दर्यसम्पदा तयोः मध्ये वैरं जायेत, तथा कुरु," इति। सा "एवं भवतु" इति प्रतिज्ञाय, पितामहं प्रणम्य, देवसभां प्रदक्षिणम् कृतवती। तत्र भगवान् पूर्वदिशं मुखं कृत्वा उपविष्टः, महेश्वरः दक्षिणे, देवाः उत्तरदिशे, ऋषयः सर्वत्र। तिलोत्तमा तत्र प्रदक्षिणं कुर्वती, इन्द्रः भगवांश्च स्थाणुः च, तस्याः रूपं दृष्टुम् असमर्थौ अभवन्। सा यदा दक्षिणं ययौ, तदा तस्याः पद्मलोचनं मुखं दक्षिणे प्रादुरभवत्। यदा पृष्ठतः ययौ, तदा पृष्ठे मुखं अभवत्; यदा उत्तरदिशं ययौ, तदा उत्तरस्यां दिशि मुखं अभवत्। महेन्द्रस्य अपि, तस्याः पृष्ठे, पार्श्वे, पुरतः च, सहस्रं विशालं रक्तकोणं नेत्राणि प्रादुरभवन्। एवं पुरा स्थाणुः महादेवः चतुर्मुखः अभवत्, बलेनिहन्ता सहस्राक्षः अभवत्।