श्रूयतां मया सम्यक् पुरातनं चरितं, युधिष्ठिर, यथावत् त्वया सह भ्रातृभिः सह जातं। हिरण्यकशिपोः वंशे महाबलः तेजस्वी दैत्याधिपः निकुम्भो नामासीत्। तस्य द्वौ पुत्रौ बभूवतुः—सुण्डः च उपसुण्डः च—यौ महाबलौ, घोरपराक्रमौ, दैत्याधिपती, क्रूरचित्तौ च आस्ताम्। तौ उभौ असुरौ एकनिश्चयौ, एकचिन्तनौ, सर्वदा सहैव सर्वं कुर्वन्तौ, सुखदुःखयोः समं भागिनौ। अन्योन्यं विना न खादेतां, न भाषेताम्; अन्योन्यप्रियं एव कुर्वन्तौ, अन्योन्यप्रियं एव भाषेताम्। स्वभावेन आचरणेन चैक्यं प्राप्तौ, यथा एका एव सत्त्वा द्विधा रूपे स्थितौ, एवं तौ बलेन वृद्धौ, सर्वस्मिन्नेव कार्ये संयुक्तौ आस्ताम्। त्रैलोक्यविजयस्य एकनिश्चयौ तौ, दीक्षा गृह्य, विन्ध्याचलम् अगच्छतां, तत्र घोरं तपः समारभेताम्। दीर्घकालं तौ उग्रं तपः कुर्वन्तौ, क्षुधातृषार्तौ, क्लान्तौ, जटाजूटबर्कलाम्बरधारिणौ, कृशाङ्गौ अभवेताम्। मलिनाङ्गौ, वाताहारिणौ, स्वमांसानि हविरूपेण जुह्वन्तौ, अङ्गुल्यग्रेषु स्थितौ, उत्तानबाहू, निमेषरहितनेत्रौ, दृढव्रतौ दीर्घकालं तस्थतुः। तयोः तप्तस्य दीर्घस्य तपसः प्रभावात् विन्ध्याचलः दीर्घकालं पीड्यमानः, धूमं निष्प्रसूतः, यः अद्भुतरूपेण दृश्यते स्म। तदा देवाः तयोः उग्रं तपः दृष्ट्वा महाभीताः अभवन्; तयोः तपोविघ्नाय, देवाः विविधाः विघ्नान् अकुर्वन्। रत्नैः स्त्रीभिः च पुनः पुनः तौ मोहितुम् अचेष्टन्त, किन्तु तौ महाव्रतधारिणौ, न कदापि चचालतुः। पुनः देवाः मोहं निर्माय, तयोः महात्मनोः सह—भगिन्यः, मातरः, भार्याः, पुत्राः अपि तयोः सन्निधौ सृज्यन्ते स्म। ताः सर्वाः स्त्रियः, केचित् राक्षसेन शूलपाणिना आक्रुष्टाः, केचित् केशविभ्रष्टाः, आभरणवस्त्रभ्रष्टाः, इति विक्षिप्ताः अभवन्। ताः स्त्रियः 'रक्षतम्' इति आक्रोशन्त्यः, तयोः समीपे विलपन्त्यः, तथापि तौ दृढव्रतौ, न कदापि विचलितौ। यदा न तयोः कस्यचित् क्लेशः, न च मनसि विकारः, तदा सर्वाः स्त्रियः, सर्वाणि भूतानि अपि तत्रैव अन्तर्धानं ययुः। ततः स्वयं पितामहः तयोः महाबलिनोः समीपम् आगत्य, लोकानां हितार्थं, ताभ्यां वरं दातुम् उपचक्रमे। तदा सुण्डः उपसुण्डः च, दृढपराक्रमौ भ्रातरौ, पितामहम् दृष्ट्वा, कृताञ्जलिपुटौ तस्थतुः। तौ उभौ समं वदतुः—'यदि, भगवन्, तपसा अस्माकं तुष्टोऽसि, तर्हि—'। 'यौ तौ मायायुधविशारदौ, बलिष्ठौ, यदृच्छया रूपान्तरं कर्तुं शीलिनौ, यदि तुष्टोऽसि, तदा अमरत्वं ददातु' इति। पितामहः अवदत्—'अमरत्वं वर्जयित्वा, अन्यत् यद् इच्छथः तत् दास्यामि; अमरत्वं हि अमराणामपि न विधीयते।' 'यद् उग्रं तपः त्वया कृतं, "बलिनौ भविष्यावः" इति चिन्तया, तस्मात् अमरत्वं न ददामि। त्रैलोक्यविजयाय तपः कृतं, तस्मात्, दैत्याधिपती, वाञ्छितं न लभेथाम्।' तदा सुण्डः उपसुण्डः च ऊचतुः—'त्रिषु लोकेषु यत् किञ्चित् चराचरं तस्मात् अन्यस्मात् नः न किञ्चित् भयम् अस्तु, केवलं परस्परात्, भगवन्।' पितामहः अवदत्—'यद् युष्माभ्यां याचितं, यथा उक्तं, तत् इच्छितं ददामि; मृत्युसंबन्धी व्यवस्था अपि तथा भविष्यति।' एवं पितामहः ताभ्यां तदा वरं दत्त्वा, तयोः तपः समाप्तयित्वा, ब्रह्मलोकं जगाम। वरप्राप्तौ तौ भ्रातरौ, दैत्याधिपती, त्रैलोक्ये अभेद्यौ, स्वगृहं प्रतिनिवृत्तौ। तौ वरप्राप्तौ, कामसिद्धौ, दृढनिश्चयौ दृष्ट्वा, सर्वे तयोः बान्धवाः जनाः च अतिविस्मिताः, हर्षपूर्णाः अभवन्। ततः तौ जटाजूटं विमुच्य, किरीटाभरणधरौ, निर्मलवस्त्रसंवीतौ, शोभायुतौ अभवेताम्। अमावास्यायाः रात्रिं नित्योत्सवमिव अकुर्वताम्; सर्वे बान्धवाः जनाः च नित्यं प्रमुदिताः अभवन्। सर्वत्र भोज्यं, भोगः, दानं, प्रमोदः, गीतानि, पानं च नित्यं प्रजाः आहुः; सर्वगृहेषु उल्लासः शब्दः शुश्रुवे। तत्र तत्र महाशब्दैः, हस्ततालध्वनिभिः, दैत्यपुरं हर्षसंपूर्णं बभूव। विविधैः क्रीडाभिः, कामरूपिणः दैत्याः, संवत्सरान् अपि एकदिनवद् रममाणाः अवसन्। किञ्च, उत्सवसमाप्तौ, तौ उभौ त्रैलोक्यलालसौ, समालोच्य, स्वसेनां आज्ञापयामासतुः। बान्धवैर् वृद्धदैत्यैः मन्त्रिभिः च अनुमोदितौ, रात्रौ माग्हनक्षत्रे निष्क्रमणकर्म कृत्वा, प्रस्थितौ। गदाशूलधरौ, परिघपट्टिशपाणिः, कवचिनां दैत्यसेनया सह, तौ उभौ प्रस्थितौ। मङ्गलगानैः, स्तुतिभिः, जयशब्दैः, चारणैः स्तूयमानौ, हर्षेण तौ निर्गतौ। तौ दैत्यौ, कामरूपिणौ, आकाशे प्लुत्वा, मदोन्मत्तौ, सुरालयं जग्मतुः। तयोः आगमनं, भगवता दत्तं वरं च विज्ञाय, देवाः स्वर्गं त्यक्त्वा, ब्रह्मलोकं जग्मुः। इन्द्रस्य राज्यं जित्वा, तौ उभौ घोरबलिनौ, यक्षराक्षसगणान् अपि पराजित्य, दिविचराणि भूतानि अपि निहतम्।